Mostrar mensagens com a etiqueta cuonta. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta cuonta. Mostrar todas as mensagens

quinta-feira, 12 de março de 2009

L oulor de la fornada

[ua cuonta de Faustino Anton]



L oulor a pan cozido, de la redadeira fornada, ajuntaba-se agora al de la farina por to la casa de l forno i metie-se nas narizes de quienquiera que alhá antrasse. Cumo puolo dua arada, l que s’alhebantou de muitas penheiraduras quedou-se agarrado a las piedras bielhas de la parede, a las aranheiras que anfeitában las squinas i cantiados cumo niebe, anclariaba un cachico la boca de l forno çfraçando l negrume de l cisco agarrado, botando an todo un aire de çanceinho seco. Cumo ampolhinado, quedaba l lhenço cun que acubrie la cabeça, l xambre i l mandil de Sabel.

Este forno de pan era, assi, un rejistinte. Porqui se quedou, anhos i anhos sien cunta. L tiempo que medeaba las fornadas nun era l bastante para que l oulor caliente i farto de la códia de las fogaças de la redadeira cozedura se morrisse, cumo cumpanha tenie l de la farina molida ne l molino de la Ribeira d’Angueira. Nua mescla rica de gusto buono cul aire que mos antraba pulas narizes, marcaba la sue eidentidade por star acerca de casa, amponendo-se por tiempo de sobra.

Se hai oulores que de bien temprano ampeçamos a coincer, cumo l oulor salido de l lhume de scobas i galhas, a forno barrido i a cinza, a farina penheirada, a farelos, a pan nuobo de moletes i fogaças, a cunsuolo de fartura, estes son alguns deilhes. De l mesmo modo tamien fúrun siempre ls mesmos géstios, la mesma antrega, la mesma postura, la mesma deboçon para que eilhes sálen. Bundarie arreparar ne l que eilha iba a fazer esta tarde i saberiemos al que siempre fizo sue mai i sue abó quando amassában, éran géstios hardados, géstios copiados, géstios ciertos i santeficados que passórun ne ls tiempos duas pa las outras cumo íban a passar uas quantas quartas de farina pulas penheiras.

Todo l que sabie i agora fazie era dua repetiçon que daprendiu zde garotica. Cernir, ajuntar auga i formiento que bónden a la massa, saber l cierto sien medida, sien reloijo ou cuntador, saber l tiempo de lhebedar, l spertar de la massa i fenhir, era un saber que bieno agarrado a la cundiçon de mulhier, puis sous armanos nunca amassórun pan.

Ranhar l suolo de l forno, guardar l borralho, tener la certeza de la rojura para que la fornada quedasse cozida, éran coincimientos de la mesma scuola, passados de l mesmo modo, por mulhieres mestras chenas de spriencia i manos cun calhos. Era un daprender, bendo fazer, ajudando i scuitando de quien de l mesmo modo habie daprendido. Nun staba nada screbido an cadernicos, la lhiteratura destes géstios era queloquial, era toda ua memória que s’agarraba pul ber i tatear, pula spriéncia de fazer i bolber a fazer al lhargo de muitos i muitos anhos.

Flesbina, mai de Sabel, tubo ampeinho de passar este saber, sabie que era amportante, era un bien sagrado, hoije cundiçon de mai, cumo l fui dar de mamar a sue filha quando naciu. Deixá-la sien estes coincimientos era cumo abandonar ua criatura an tierra de naide. Mas eilha sabie que fui siempre assi, sabie que tenie que passar todos estes balores, sabie que l bien mais baloroso que le podie deixar era este. Riqueza armanada a esta outra nun habie, ser mulhier coincedora de to ls segredos de l’arte de panadeira era buono. Que serie dua filha que un die benisse a ser mai i mulhier dua casa se nun sabisse amassar l pan que ls filhos percisában de quemer? Mai que quier bien ua filha para todo esto ten que star lista, ten que ansinar, porparar i eiducar l tiempo todo.

Sabel tenie tirado esta tarde para amassar. Outras lhidas quedarien por fazer, mas pa la mesa habie ido la redadeira fogaça esta manhana. I quando esta fusse quemida outra tenie para alhá poner. Agora, botada al trabalho, anquanto ua mano fazie l Sinal de la Cruç l’outra, subre l cuolho, abotonaba l corchete de l xambre cumo se solo assi benisse l’eisatidon de la benezidura, sue boca batie de mansico ua reza xorda i fujida para apuis repetir la pessinaçon. A Santa Lucádia fazie estas ouraçones, pul Santíssimo Debino Sprito Santo las cruzes, i assi sue cabeça quedarie bien, l coraçon an paç i ls braços habien de tener fuorças bastantes para amassar mais ua beç. Andreitaba la masseira, çpinduraba las baras i las penheiras, botaba mano dua medida de farina i assi daba ampeço a la penheiradura de toda la farina que fusse percisa pa la massa dessa fornada.Inda na sumana atrasada habie cozido, fornada de siete fogaças que dában para nun faltar l pan na mesa de sue casa, nun deixar passar fame de pan l sou tiu i filhos. Era mulhier que cada beç que amassaba, fazie-lo cun ampeinho i gusto, antregaba-se de cuorpo i alma cumo se antregou parindo sous filhos.

Inda na pala, quando sacaba las fogaças de l forno, acarinaba-las cun sues manos cumo se fai a todo l que nace, cumo se fai a todo l que ben a este mundo i se quier cun gusto. Aquel forno era cumo un bientre, mórnio i rico, que andentro pul milagro de la cozedura lhigaba muitos sfuorços i ganas, salie del un eilemiento debino, que la fazie feliç i la felcidade de muitos. Quaijeque se podie dezir que las fogaças éran la paga que querie de todas las canseiras i sudores, que tenie nas relbas i bimas, sembraduras i aricos, nas segadas i trilhas, éran tamien l cunsuolo, la proba de que balie la pena bibir.

Las fornadas i las fogaças stában par’eilha cumo stában l sou casamiento i ls sous filhos. Quando chiçcaba l forno i sou cuorpo quedaba tomado daqueilha calentura, salida pula boca de l forno de las scobas i lheinha que ardien, solo s’armanaba a la calor que sentiu quando coinciu sou tiu. Quando sacaba las fogaças i las bie bien tostadas i cozidas, pan purfeito, senti tanta felcidade cumo quando ls sous garotos benírun al mundo. Sentie-se mai quando penheiraba, quando amassaba, quando metie l pan ne l forno, quando sacaba las fogaças. Nun sabie s’algue cousa habie an sue bida que tanto s’armanasse, gustaba d’amassar.

Quando ne ls dies d’arada, pul termo bien loinge de l forno, sacaba de la fardela la fogaça para quemer la merenda, aqueilha mesma de las fornadas que eilha amassou, nun era l oulor fuorte a tierra rebuolta pul arado, nien l oulor ouferecido puls outibales que sustituien l que salie de l miolho de la fogaça. Aquel oulor nun se morrie. Aquel oulor agarrado pula farina amassada i lhebedada cul formiento que lo fazie pan, nien ne ls dies lhargos de la segada se perdie. Las senaras douradas, que sperában pulas fouçadas de las camaradas de segadores, ls restroilhos, ls gabelheiros, ls manolhos i medas que zafían l oulor mais puro botado de la natureza nun apaga l oulor dua fogaça partida a la merenda.

Habien de anchir l cerron de l pastor, de l buieiro, de l scabador, fazer las sopas de la segada i l cunsuolo de ls probes. Sagrado tomado cumo nobre l pan serie siempre l regalo de ricos i probres. Tené-lo era la maior alegrie. La maior tristeza la falta del.

Faustino Antão



domingo, 19 de outubro de 2008

Metie ls bés i carregaba ne ls chés



Cuntórun-me ua cuonta era you inda garotico, dun almanecha que rundaba pulas aldés, que nien pedinchaba nien roubaba nien spirolhaba. Ua nuite passaba-la eiqui, apuis mais ua ou dues eili i assi iba dando sentido a sue bida de pelegrino sien eira nien arrimo, cumo quien diç, sien assentadeiro. Las purmaberas, beranos i mesmo l mais de l tiempo de ls outonhos quedaba-se pulas beigas i a la borda de caminos, balhes i ancruzelhadas. Çque l tiempo se mantubisse amorniado i l chano sien reçumo, las abrigadas de touças i silbeiras fazien l restro. Mas, cumo siempre dixo l pobo, nun hai bun ganado que al menos nun tenga ua canhona berriona, nun hai fartura sien senó. Bieno ua nuite amberniça, zamborinaba que dius la daba, birou-se frie capaç de tolhir ls uossos dun perro. Nun tubo outro remédio se nun ir-se a bater a la puorta de casa dun quinteiro, que sabie que drumidas tenie de bonda, i palheiros chenicos de palha i feno para aquemodar las buiadas i béstias. Apuis de l rogar adonde passar essa nuite, la bundade de l home fui tanta que l’oufereciu ua cama para acunhego. L probe nun quijo, i mais dixo que nun podie tomar tamanha atençon, l çamarro nun staba afeito a tanto luxar, i s’essa nuite quedasse bien, cumo iba a ser las demais que tenie que las passar a monte i a streilho çcubierto! Ambaixo de teilha, adonde habisse algua palha, yá quedaba bien i quedarie agradecido anfenitamente, anquanto la sue almica fusse biba. Cuorpo d’almanecha dá-se bien cula roupica que trai bestida i ua ou dues çamarras de canhono. Bundade buossa mas nun bou acunhar uolho, miu bun senhor!

Se you antendo bien las cousas, esta ye ua daquielhas que ben bien cumo un stá afeito. Nun acunhar uolho. Assi me passou a mi las purmeiras nuites que drumi na cama de l quartel, nun catre feito de fierro i arame. Buolta i meia, ls fierros de l catre i de l xergon relinchában i, cumo s’esso nun bundasse, l camarada que quedou na purmeira andada inda sorrenhaba mais que l camboio de las siete que sal de Dues Eigreija a camino de l Pocinho puxando las bagonetas de l celheiro. Acunhar uolho nun fui capaç nas purmeiras temporadas.

Nun habie nada que s’acumparasse a las nuites passadas ne l termo. A cubierto de la cabanha, las mies costielhas nun dában puls calhaus, nien pulas bufardas fries que s’antranhában pulas frinchas de l cuolmo. Mesmo que la cabanha stubisse n’arada de l Cabeço de l Relhuzedo, aculada al aire fustigado de riba, que ye sítio bentaneiro i afamado, diç-se que ende até l lhobo tapa l culo cul rabo. L miu cuorpo nessas nuites de pastor nun daba por nadica drumie-las que nien un anjico. Ls uossos stában cumo cúscaro, rijos que nun habie mal capaç d’antrar neilhes. Nas demais nuites, mórnias i amerosas, strelhadas i lhimpas de nubres, de lhunar fuorte aclariando l praino cumo se fusse die. L sonido de ls grilhos, l bufo de ls mouchos i de las querujas todo esso me faltaba agora. Lhebou tiempo para me dar de cunta que las canhiças de l chequeiro, l ganado i ls perros nun stában mais ende cumo cumpanheiros.

Staba bien arredado i loinge, you staba noutro lhugar era assi a modo dun zardado. Sien poder scolher adonde drumir cumo l fizo l armitano. Habie arrenegado a cabanhas, ganados i nuites strelhadas, habie scolhido eiqui star porque habie sonhado cun outros mundos. Mie bida staba agora ancarreironada para outro lhado. Todo porque hai uns meses datrás dei l nome i botei ne ls papeles que querie ser melitar. Las cousas stában strefiguradas, stában cumo las tripas de ls cebados, zbiradas. Cheguei a percurar als mius botones i cun cara d’anraibado adonde you tenie la cabeça quando quije este mundo, se nun podie acabar de me fazer home noutro lhugar que nun fusse la tropa. Si, porque de tamanho las medidas dórun l que la rasa de ls decumientos querien, l peso que botei todo znudo tamien dou a la justa puis assi dixo l pesador, mas esso se resolbie porque apuis quando quemisse de l rancho angordaba, i la barbielha ou falta deilha, puis solo tenie uns pelos malos mal nacidos na queixada i çpuntando ne l beiço de riba, desso nien eilhes fazírun causo, staba apurado. Carocho, pie rapado, nun passaba dun rapazico que scolhido ne l rebusco de las suortes, por bias de la falta de giente pa la guerra, que nun tubo tiempo de se temprar na mocidade de la bida, era l que you era nesse die. Acrecido de ser anzonas i curto an falas. Se çfrente fusse nun habie oubido tantas zumbaries de ls camaradas pula falta de zambaraço i eignoráncia.

Fui feito home a la fuorça, fui cumo se un die me deitasse rapaç, que se goberna culs sous, que nun ten que se tratar nien amanhar, nien cul quemer i bestir, cul pelo ou cula cara, i quando sperta soutrodie yá ye taludo solo porque calça botas de canho i ten la cabeça rapada. I que ten que s’amanhar, porparar, bestir i quedar listo, cumo s’habisse dado un poulo ne l tiempo de meia dúzia d’anhos palantre. Mas, na berdade, nun dei poulo nanhun, se you tenie dezassiete anhos d’eidade l purmeiro d’Outubre cuntinaba culs mesmos dezassiete l die dous, se era anzonas nun fui por perder la screncha que spabilei. La mie cabeça ye que tubo que s’afazer, se querie cuntinar amparelhado culs demais, amanhei-me, que remédio.

Siempre me pareciu mal meter giente tienra na tropa. Se al menos fazíssen cumo se fai als chichos que quédan ne ls barrenhones uns dies an çurça... Mas nó, sticában ls garotos n’anspeçon cumo se fai als sacos de pan para lhebar mais grano. Cuidaba you nesse tiempo que l mundo era todo certico, cumo me cuntában na doutrina, que l que era miu era miu, que querer l de que era de ls outros era pecado, que cada un se gobernada cul sou, sien maldades nien manhas. Debrebe quedei a saber que amigos de l alheno éran mais que muitos i se nun m’aporcataba quedaba sien nada de l pouco que guardaba na mala de carton. L’alblidade i arte d’alguns por lhadronar nun era l aluquete que s’ouponie. Spiruolhos nun tenien cuonta, l cacho de fogaça i l que sobrou de l chouriço que mie mai habie metido na cerrona para quemer ne l camboio fui todo dua beç. You sabie de sobra l que era un bárdio, feito de trampos i silbas para ancerrar ls ganados por bias de l tiempo i de ls lhobos, cousa pequeinha, mas nunca me passaba pula cabeça que agora staba nua cortina de paredes taludas i aramadas cumo se fusse un bárdio para ancerrar giente cumo ganados. Que quadrilha de lhobos puodie andar porqui para haber tanto miedo? Bin a saber que era para que naide salisse sien ser cuntado a la canhiça de l’antrada, adonde oubrigában a star un de cada beç d’atalaia.

Cachos de tiempo d’atalaia yá habie stado, mas por rezones justas i antressantes. Habie quedado bezes sien cuonta a spera de pastoras ou buieiras pa la jolda i pa la cumbersa. Algues deilhas me quedórun-me para siempre na fé, un deilhes na Canhada adonde you sperei tantas bezes por ua rapaza para cumbersar. A esse habie agora d’ajuntar outro que nun mais squeci, l purmeiro planton a la caserna. Fiç-lo chenico de miedo por bias que ls camaradas tresmalhássen cumo ganado spantado. Tenie essa misson de mirar por eilhes, mas l sentido nun l agarraba nien un stantico scamugie-se para bien loinje, para outros lhugares. I inda la bida de tropa staba a dar las purmeiras passadas, mas yá fazie la mie própia stória. Mas cumo la stória nunca cunta nada de ls que nun s’afázen, porque son scorraçados i sustituidos, l melhor ye un afazer-se. Eiqui quien nun agarrar l’andadura nun chega a tiempo de cuntar cumo fui.

Porque me habie metido nisto? Se até tenie ua bida buona, de lhibardade, cun pai i mai, ua família a quien you me queixaba de todo. Agora pouco ou nada habie a fazer, apuntórun l miu nome de batizo. Senti-me pequerrico, cumo paixarico agarrado nua costielha pulas patas, bibe, sbolaceia, mas dende nun scapa. Quien te mandou a ti deixar-te lhebar an cumbersas, quien te mandou a ti ambejar la bida de ls outros que se cuntaba ne l terreiro de la Capielha quando la rapaziada ende s’ajuntaba? Éran percuras sien repuostas!

Que naide tenga dúbedas, fui un einfierno ls purmeiros dies, sien naide coincido por acerca, sien aqueilhes a quien tubimos siempre, fúrun dies que quedórun grabados na mie mimória. Fui l quedar sien lhibardade para strampolhinar puls caminos, rigueiros, cabeços, canhadas, montes i prainos, acantonado ne l terreiro de la parada, de l casaron de l comando i las debisones de la camarata. L assomadeiro de l Cabeço de la Malhada de l Naso, l de Cabeça Gorda nas marras d’Angueira, l’ancuosta de Lhambedeiros acerca de Malhadas i l Piquito agarrado a Bilasseco, adonde l miu oulhar se perdie na lonjura de l termo, éran cousas dantes, yá marcában l sou lhugar nas horas de tristeza i solidon. Fatilar agora l tiempo antre l chamamiento de la corneta i ls bózios dun anstrutor bien treinado i spabilado. Spabilado fui l que you tube que quedar, i bien debrebe. Deixar para trás ls modos i questumes i daprender outros que porqui deixórun bien claro que tenien que quedar sabidos quanto mais debrebe melhor pa l miu bien. Uolho listo i pie lijeiro, grima quanto bonde que la tropa podie ser fandanga mas l fado era bailado cumo eilhes querien, sien hora marcada nien lhugar cierto.

Cuidei nun ser capaç de m’afazer als afazeres desta nuoba bida. Debrebe me dei de cuonta que se nun habie medrado pa la bida, naide querie saber, eiqui nun habie mais rapaç, mimado nien choramincas, se tube lhágrimas tube que las lhimpar, alhebantar la cabeça i seguir cumo ls demais, porque agora las lhidas éran outras i nun staba ne l miu feitiu quedar atrás daqueilhes que eiqui chegórun. Quien era you, para quedar bencido? De donde habie benido, podie nun benir ne l mapa, mas agora era un número, era l mil ciento i bint’i dous, i a esse chamaniento tenie que responder. Habien sustituido todo l que era de mi, todo l que benie agarrado al Bellhete d’Eidentidade. You que benie afeito a chamar todo por nome, agora nien you nome tenie. Inda hoije me lhembro quando era pequeinho, siempre que nacie un cordeiro ou bitelo miu pai percuraba a sous filhos que nome queriemos poner, nun era l un nien l dous nien l trés nien l mil i quatro era un nome de lhetras, ua palabra. Mais que nun fusse agarraba-se al cordeiro ou bitelo l nome de la mai. Se quien l pariu fui la Pimpona, quedaba l filho de la Pimpona.

Porqui, neste juntouro de cabeças rapadas, yá naide tenie mai, éramos assi todos uns filhos daqueilha mai. La nuossa graça naide querie saber deilha, esso éran modos i mesuras de la cidade quando s’iba al cartório, ousada pul pai i mai ou ne l trato culs de fuora, cun giente fidalga, mas nunca tropa i fidalguices se dában bien. Mas temperado cula çurça de l praino miradés, adonde até un garoto andurece cul carambelo de las manhanas d’Eimbierno, nun se deixa derritir cul suberrolho de ls beranos, bota fróncias robendo las códeas sien percisar de las amolhir, bebe auga rumiacada de ls poços quando las fuontes sécan, aprende a gustar de quemer cebolha cun sal tan cedo cumo daprende a lhebar coças i trepas, debrebe m’afiç a las scornadas de la tropa. Porque, a bien ber, s’andaba you porqui que antes d’ir a la scuola solo sabie l que era ser buieiro, soutrodie yá era guardador dun tagalho de canhonas bazies puls cerros de l termo, tamien andában muitos filhos d’anstruídos i afertunados que habien feito l’admisson i sous pais tenien criados l anho todo i de l mesmo modo éran tratados. La tropa era nisso cumo un raseiro, miraba de l mesmo modo para todos. Cumo ua mai, quando mata la fame als filhos dua sola fogaça, fai las fatilas todas armanas.

La jornada i l pouco tiempo que la tropa me tomaba nun habien feito todas las demudas que éran percisas, mesmo que you nun andubisse drumindo na forma i las fusse ajeitando i ampalpando to ls dies, tenie que daprender a lhabar la roupa, amanhar la cama a la purmanhana, quemer de faca i garfo, a falar grabe. Porque era assi que ls mius camaradas falában, falában la lhéngua oufecial, l Pertués que me habien ansinado na scuola purmária de la mie tierra i que you poucas bezes habie percisado deilha. Nun fússen alguas cartas benidas de l’Argentina dun armano de mie mai, ler alguas décimas de las lhatas i cuntar ls belhones quando benie l mercador de lhana, l que daprendi na scuola nun tenie uso. Habie quedado culs cadernicos, ls lhibros, la piedra i l lhápeç andrento de la fardela çpindurada atrás de la puorta. Quando cheguei a la tropa you falaba l mirandés, fala çfrente de ls demais. Nun daba l mesmo nome a las cousas, dezie l mesmo que ls outros mas doutro modo, metie ls bés i carregaba ne ls chés, chamaba las cousas cumo se chamában na mie tierra, cumo las habie daprendido de miu pai i de mie mai, falaba ua lhéngua charra, çcoincida de todos, nun era oufecial. Eiqui to l mundo chamaba las cousas cumo stában screbidas ne ls lhibros, ambersában cumo se fazie an Miranda, cumo ls barragistas que éran todos de baixo, cumo l doutor i la tie de l cartório. Par’eilhes esta fala era atrasada i deilha fazien caçuada. You staba cumo quando fui a la scuola la purmeira beç, na mesmica, i la porsora de l miu falar nun quijo saber, i m’ampuso outra para daprender. Esta giente, por bien que you ateimasse, nun la lhebában cumo un falar, you que la falaba era caçurro.

Mais ua cousa de mi que tenie que deixar, yá nun tenie pelo porque era regla la cabeça rapar, nun me bestie culas bestes cebiles, calçaba botas de canho, nun quemie de la mesma terrina i tenie que deixar de falar cumo l fiç siempre. Se haber quedado ancerrado, loinje i apartado de l miu mundo me custou, l tener de falar grabe nun quedou por menos. Squecir todo l que falaba para assi nun ser caçuado, i çpreziado. Nunca me deixórun scolher, l miu falar tenie que sustituir i squecer, falar pertués i nunca mirandés. Fúrun anhos i anhos a filo sien falar la mie lhéngua de nacéncia, solo quando bolbie a mie casa, i ralas éran, solo quando este amo de la tropa le daba la gana, porque you yá nun tenie l’arreata suolta. L pertués, cumo un zabergonhado, als poucos fui sustituindo l mirandés i pouco tiempo apuis, zlúbio cumo era, adelantraba-se siempre. Mesmo quando falaba culs mius, an mie casa i de las cousas d’alhá, yá nun rebelaba muito querer an cuntinar agarrado al que de pequeinho habie daprendido. L falar mirandés quedaba assi cumo se fusse ua cousa ancerrada nua arca a tomar puolo i mofoso, squecido, abondonado sien mais m’amportar cun el, cumo se fusse ua cousa sien balor que nun serbie para nada que até habie sido mala, que até strobaba.

Fúrun percisos muitos anhos, fui perciso muitos studiosos arreparar ne l que J.L.de Vasconcellos dixo i screbiu para que naide bolbisse a fazer caçuada de la mie lhéngua mai. Assi you fusse pa la tropa hoije, i sabisse l que sei i nunca naide iba a fazer caçuada de l miu falar. Iba, cun muita proua a dezir a to l mundo que la lhéngua que falaba era mirandesa, que ye ua lhéngua romance salida de l lhatin, falada tamien nun cacho de pertual, pul pobo de las aldés de l cunceilho de Miranda de l Douro i alguas de l cunceilho de Bumioso, ne l çtrito de Bergáncia, i muitas giente spargida pul Mundo. Que l mirandés fui recoincido cumo lhéngua pul’Assemblé de la República aprobada pula lei nº 7/99, de 29 de Janeiro. Adonde s’oufecializórun pula purmeira beç ls dreitos lhenguísticos de la quemunidade de falantes de la lhéngua mirandesa. I que you sou un desses falantes, que quiero ber ls dreitos recoincidos pula lei i puostos an uso. Iba a dezir que se ye buono falar pertués, melhor ye falar pertués i mirandés.


Faustino Antão

quinta-feira, 1 de maio de 2008

Por mor de Lucrécia

ua cuonta de Faustino Antão



Luciano nien de manos atadas se habie dado cunta de que sue bida staba a dar ua buolta que nien campanas quando repicában. Mas s’el percisaba naqueilha hora de las campanas era para tocar a rebate, nunca a repicar anunciando fiesta. Sue bida antraba nua caleija scura i lharga, assobedada d’oulmeiras i silbeirones bien a jeito de bichos. L que se staba a passar era un grande anganho. Solo podie ser. Que habie feito de mal para star a ser tratado deste modo!?

Sabie que nun era santo, mas tamien nun era nanhun lafrau. Se nun pagaba ls trés alqueires a la fabriqueira era porque solo nesse anho ye que habie puosto família, nunca habie bisto fazer la cobrança adelantrada. Nun sendo el de malas cuntas para naide nun iba a ser culs bielhos questumes desta anstituiçon, mesmo que estes questumes oulíssen a mofo de bielhos, puis quanto sabie fúrun deixados puls Frailes aquando porqui s’alhambazórun cun quaije l termo todo. Tamien, se botou las manapolas al gargueiro d’algun garunhas fui an çfénsia própia ou d’honra, i esso, mais tarde ou mais cedo, ye siempre tomado cumo bien feito anté pul ampestante. A nun ser assi andarien alguas cuontas por acertar cun algun malarrés daqueilhes ambufados que nun sáben perder. I esses son cumo gatunhas an tierra lhabrada, nun se béien mas anféstan.

Luciano yá quantá habie marcado l sou terreiro an çfénsia de l’honra de la família, mas quien nun l fazie?, solo ls sornas, ls anzonas que nien de ls sous gústan. El teni-se por giente, nun era nanhun babosico que quienquiera fazie caçuada i botaba arremedos nas sues cuostas. Era sabido antre todos, que quien s’astrebisse a poner boca an pai, mai ou armanas tenie l dedo apuntado a la tiesta. Siempre fui assi, nun era de demandas, nun se astrabessaba ne l carreiron de naide, mas se benisse tramóia pa l sou lhado solo la sacudie apuis de star ganha. Este feitiu, a gusto de muitos, era malquerido por outros tantos, i quien podie agora fiar-se nun era l filho de Luís Ferreiro.

Se ls Cristos, ls Sopas, ls Grigórios, ls Ferreiros, ls Paixaras siempre amparelhórun a sou lhado, yá ne ls Raposos, ls Camilos, ls Cachés, ls Chiros i ne ls Tabacos nun s’iba a fintar, nunca scundírun la gana de l ber calhado. Quedaba por saber, ls Canechos, ls Minzes, ls Polhos, ls Brízios, ls Molicas, ls Cabecas de que lhado quedában, que las poucas bezes que se rebelórun fui na rixa culs Conelheiros que corrírun cun eilhes cuas arrochadas ne l culo até l Monte a caras a La Senhora de ls Caminos. Mas tamien quien nun dou uas bardascadas esse die? Pul que dezien, até Chetas Manco i l cura. L saias, nobato porqui i amigo de la rapaziada, fuora de la sacrestie nun era çfícele poné-lo a ajudar ls Richaneiros. Desta beç bundou dezir-le que éran calafraus i açomá-lo. Struncou galhos de ls trampos sien percisar de l’ajuda debina i ls outros arriában. Naide podie dezier que el batiu, mas que puso ls arrochos nas manos de ls outros, á isso puso. Nessa nuite naide quedou de fuora, ou cuídan que se ls de baixo nun se perdien d’amores puls Richaneiros era porquei? Lhebou anhos a fazer las pazes. Nun hai que tomá-lo a mal, puis nun ye dun die pa l outro que se squece tamanha houmildaçon. Culs d’acá acuntecie l mesmo, naide gusta que le smundúnguen l ranho, mesmo qu’essa cousa salagre nun sirba para nada, mas cumo ben de l nariç i esse to l mundo quier ser duonho i senhor de l sou.

Por estas i por outras anquanto moço Luciano nunca sabie an que augas se lhababa. Mas que culpa el tenie ser franco i abierto, amigo de la mocidade. Aqueilha nuite lhebou dous ambarrones de ls brutamontes fardados de cotin, quando chubiu ne l tabrado de la camioneta para le tirar las apeias de ls tornozielhos. Piórun-lo cuas lhares para tener la certeza que nun se scapulhie i se botaba a monte. L tiempo que la biaige durou nun fui l bastante para el arrumar las eideias, i inda fúrun uas buonas horas de camino. Ls cholabancos éran tantos i l assiento tan duro que nun ajudában an nada. Agora, chegado al terreiro, delantre duas balientes portaladas de fierro pintadas a negro, ls ambarrones cuntinában acumpanhados de palabrones çfamantes cumo se trata un lharego.

- Bás a quedar arrecadado até apestares cumo tue mai ne ls anfiernos, filho dua perra i home daqueilha …… Ou cuidabas que nunca te botábamos las manos?

- Bá, fai agora l que fazies!?

- Xefeia agora ls arruaças i antima la tue çúcia!?

Ah, cumo s’ambergonharie mai Dorinda i Lucrécia s’algua beç al sou oubido chegássen tantas anjúrias. Cumo le dolien la cabeça. I estes bózios arrepassában-le ls sentidos cumo speto an chicho. Las apeias de fierro habien feito trilhaduras nas canielhas, las argolhas adrumecírun-le ls braços mas nun le dolien cumo le dolien ls oubidos de tanta çfamaçon. Nun stubisse el atado, i nun era este garunhas que se quedaba a rir cula dentuça toda. Luciano, home de mil pacéncias esta nun íba a aturar. L redadeiro ambarron metiu-lo alhá andrento de las portaladas cumo se fai a un bezerro nua camioneta ne l toural de la feira pa l lhebar pa l matadeiro. Speraba-lo outro brutamontes que de tamanho nun se quedaba atrás, mais uns dies i bieno a saber que tamien l armanaba ne ls bózios i na matraca. Todo habie acuntecido uas horas datrás.

Yá la nuite, feia i secura se habie scarranchado por todo aquel bal donde ls moradores de Richana habien baixado la guarda. Luciano i sue Lucrécia drumien l suonho de ls einocentes, ne l acunhego de dues manticas de lhana, nun era la friura de l aire de riba que antraba pula gateira de la puorta que arrefecie la calentura de sous cuorpos. Éran nuobos i fuortes, afeitos a passar muitas pul termo para nun le gustar agora este catre. Acunhegados cumo siempre l fazien era l bastante para se sentiren bien. Eili bien a sou lhado ne l canastrico staba la nina, a drumir i a chuchar l dedico. Habie assossegado hai muito, para sastisfaçon de ls dous, puis nien siempre assi acuntecie. Aqueilha nina habie benido cumo ua bençon de l cielo, maior riqueza nun tenien çque habien dado l nuolo de l matrimónio. Nien eilhes habien pedido mais, esse anjico sano i scorreito fruito de l sou amor era ua alegrie tamanha que arredaba ls piores anfertúnios i le daba fuorças para botar la bida palantre. Pequerrica, dedicos angurriados, pouco pelo na cabeça i muita gana de chorar, assi habie benido cumo cria ben por esse mundo afuora to ls dies. Staba agora gordica i assossegada ne l sou brício drumindo cumo quien spera pula purmeira mamada de la manhana para bolber a pegar ne l suonho. Mamar i drumir era l qu’eilha fazie. Tamien que mais podie!? Luciano, al lhargo deste meio anho de bida, siempre que lhargaba l çadon, la fardela i la pechorra a la fin de mais un die de jeira quedaba-se horas d’afilo a mirá-la. Quieto i calhado, sue cara asparcie-se a la dun garotico que mira pa l regalo dado pul pai an die d’anhos. De beç anquando mexie-le ne ls dedicos para tener la certeza que aqueilha criaturica inda respiraba. Porque l suonho era tan fondo i parado que nun tenie la certeza se inda bibie ou drumie. Se podira, eiqui quedarie para siempre, solo arredaba pie apuis de ls reparos de Lucrécia pa la deixar assossegada, que de l suonho perfundo dua nina nunca ben nada de malo pa l mundo.

Luciano habie-se casado cun Lucrécia apuis d’algun tiempo de namoro i cula certeza que podie gobernar sue casa. Quando ampeçou la namorisquice, aperpuso-se ganhá-la para sue tie, custasse l que custasse i sabie que l précio nun era pequeinho. An Rechinada la çputa era baliente. Eilha era antressada de muitos, i daqueilhes que mais tenien, d’alguns morgados i até de fidalgos que porqui benien de la Cidade. I habie rezones de sobra, puis nun fusse eilha la mais guapa. Nien percisaba de s’apimponar, era dun guapo berdadeiro i natural, duonha dua cabelheira oundiada que fazie lhembrar las cachoneiras de las senaras de l praino mirandés quando tocadas pul aire de las manhanas de Júnio. Uolhos d’azeituna, ua carica de mona capaç de deixar tonto i rendido qualquiera lhougo ne l purmeiro oulhar. Nun habie rapaç, benisse de adonde benisse, d’acerca ou de loinje, de giente bien puosta na bida ou de família falparrilha que nun quedasse ambeiçado i tolhido de l sentido por muito tiempo, çque la mirasse. Quienquiera lhoubarie ls diuses pula suorte de haber cruzado cun tamanha beleza. Guapíssema, reina dun sunriso lhargo i rasgado, Lucrécia toda essa fermusura i bundade çtribuie sien pedir nada, ambersadeira culs ninos i bielhos sien assopros de baidade, ajuntaba al sou ancanto l feitiu de se dar bien cun todos, ampatando l sou tiempo cun bezinos i amigos. Siempre fui ua garotica arrimada i assossegada para to l mundo. Agora de rapaza, sien qu’eilha l quejisse, scachaba l coraçon de muitos i spargie l ciúme, bicho que robie la paç antre la rapaziada.

Luciano se la pediu ne l altar culas juras de le ser fiél, cumpanheiro i berdadeiro, tenendo cumo teçtemunhas las debindades sagradas de la Santa Eigreija, era porque la querie para ser senhora de sue cumpanhie para l que disse i benisse, na salude i n’anfermidade, na scasseç i na abundança. Era porque staba purparado. Que era home de seguir camino, que la podie porteger, que le podie dar filhos. L matrimónio era cousa seria, era de muita repunsablidade. Porque la criaçon que recebiu de ls sous, nun podie fazer las cousas doutro modo. Fui siempre l que el quijo çque s’ampeçou a animar por rapazas i la çputa por Lucrécia se birou la grande lhuita de sue bida até eiqui. Mal el sabie que la carga de trabalhos staba a ser atada cua angrideira, porque l’ambeija de la lhebar era muita.

Agora pai dua nina i tiu dua casa de quatro paredes, sabie que l pan nunca podie faltar, aqueilha einocente que nunca habie pedido para nacer, nun podie passar fame nin friu. I esso solo podie acuntecer, trabalhando muito, puis doutro modo nun benie soldada. Lhuitar de nuite i de die, ganhar tino i fuorças para se birar. Luciano agarraba-se agora a la bida cumo çanchina an oureilha de perro. Mas era feliç, l trabalho nun l cansaba, l sou sentido staba naquel brício, naqueilha nina, la mais guapa que coincie. Anté eiqui cuidaba que la natureza nun iba a fazer melhor que Lucrécia mas habiesse anganhado, la sue nina si era bien mais guapa que la mai. Por esta nina Luciano nun se negarie a arrincar touça, scabar balados, podar parreiras, ser malhador an die de frauga pa ls Bríçios, ir sumanas anteiras a la segada pa la Granja ou Fuonte Lhadon, tomar cuonta de cabras ou canhonas d’ameias, ser pastor ou buieiro, ir a ser cuntrabandista a lhebar barras de xabon a Alcanhiças, ir a la jeira na strada ou daprendiç na barraige. Par’el i Lucrécia podie faltar l pan i la chicha, mas pa la nina nunca.

Esse temperamento duro i agre ajudaba a atamar l miedo que sentie nas horas malas de nun ser capaç, miedo que le benie de pequeinho. Siempre que se quedaba solico a mundar las loijas ou a arrincar nabiças, esse era l sou termiento, de nun ser capaç. Tenie nomeada de benir dua familia baliente para lhuitar pula bida. Als Gregórios i ls Paixáras nunca le faltou la fuorça para bencir. A las bezes malos d’aturar, mas ounidos pa l bien i pa l mal, querien las cousas dreitas, la palabra dada era santença. Nun se coincie causo de falta deilha, esso fazie cun que todos le guardássen muito respeito. Mas esso nun bundaba, habie muita giente de nomeada na penúria. Agora tenie i sentie que podie cunfiar ne l amor de Lucrécia.

Nessa nuite, de rumpon i a fuorça, la puorta de sue casa abriu-se cumo las puortas dun curral, sien dar por eilha yá ls fardados stában bien arrimados al catre. A pie i an ciroulas, Luciano quedou-se tolhido sien saber l que fazer. Als antrusos, calhados i decididos, amouchorun-lo pa l lhebar pa la rue. Nien pul choro de Lucrécia nien l de la nina eilhes deixórun Luciano percurar porquei tan çcarada antrumisson. Boca calhada ou ban todos!, fúrun las repuostas.

Quando l zamouchórun, nun sabie adonde staba i sabie que nunca eiqui habie stado. Nien percurar fusse l que fusse, este sítio era çcoincido. Nien coincie armano, aqueilhes paredones taludos i anfeitados cun arame farpado, i aqueilhas portaladas éran d’arrepelar l pelo al mais baliente. Quienquiera que ls mirasse quedarie ambaçbacado i tolhido, puis serie esse l perpósito para arrefecer ls ánimos als balentones. Ne l sou sentido solo staba sue tie i sue nina. Cumo quedórun, que le fazírun estes çafardanas a eilhas apuis de l amouchar? I de beç anquando percuraba-se porquei staba acuntecendo todo esso. Xefeia agora ls arruaças, antima la tue çúcia... Estas palabras sonában-le als oubidos. Mas el nunca xefiou a naide, nunca tubo çúcias nien quadrilha, nunca roubou ou matou! Suorte maldita la sue, oubir mentiras i çfamaçones a camino de ls calhabouços, sien poder percurar nien saber porquei staba agora loinje de ls sous.

Ls dies andrento deste toural éran lhargos cumo sumanas i las sumanas cumo anhos, ls delores de nun saber de la tie i de la nina éran piores que las benidas de l suberrolho capaç de fregir ls miolhos. Era agora un cundanado que fazie trabalhos forçados, cul perpósito de que se morrisse. Lhadeira arriba adonde l oubrigában a andar parriba de pipo a meio anchido d’auga i na crona l spejar, era todo al que fazie. Cumo se fai a un matador que finou cula bida d’alguien. Bolbie para baixo i cuntinaba nua andada cumo se fusse l lhato dua nória agarrado a las lhares de la ruodra. Roto i fraco, yá habie perdido la cuonta de l tiempo, las fuorças de l cuorpo nun éran muitas, mas l coraçon i l’alma staba anteira na fé de que la tie i la nina stában bien. Esse sentido era cumo un raio de lhuç que l’antraba i le daba fuorças para nun se deixar bencir pul anfertúnio adonde habie caído. Quien l querie tan mal para l tener eiqui arrecadado i l querer muorto? Quien tenie poder de l poner eiqui sien julgamiento, nien santéncia botada?

La bida dun home nun bal nada, acontra la ambeija i la rábia de ls poderosos. Que serbie agora la sue hounestidade, ser trabalhador, hounrado i de buonas famílias, se outros sien bergonha podien çfazer la bida dua família, sbarrulhar ls suonhos i amponer l’anfelicidade cumo bien le daba la gana!? Podien tirá-le ls cachicos felizes que tenie al lhado de l brício de sue nina, podien çtruir l’ounion, çtruir ua casa, ua paixon. Nun hai perdon para aquel que tira l que Dius dá. Mas adonde hai justícia para reponer la berdade quando l que se ténen ye miedo? Quando la rezon nun bal nada i l querer sarnento de quien manda ye lei?! Mas chegou, i fui nua manhana d’Abril. Las portaladas de la cadena abrírun-se par’el i para todos, i para siempre. Quedaba para trás un nuite lharga, ua bida, ua muntanha de patranhas, l maior crime de siempre que ye tener einocentes arrecolhidos, fechados i scrabizados solo porque áman, solo porque alguns nun gústan deilhes. Era la cadena de la bergonha para ls que ancerrában i para ls sous que quedában apuntados ne l meio de todos, fazendo juízo i julgamiento, apartando-los de ls amigos i de la quemunidade. Porque ls algozes nun se quedában por matar l que prendien, spalhában la nuoba que cumo polareda s’agarraba para to la bida cumo mescla.

A Luciano botórun-lo fuora de la cadena de l mesmo modo que habie antrado para alhá, mas agora cumo un rodielho. Fraco i mirrado, scanzinado de magrura, ls uossos spetában-se acuontra la piele cun ganas de salir, cabeça rapada cumo se fusse un canhono, na cara l tiempo scabou dues foias adonde ls uolhos quedórun sien reçumo nien delor. Asparcie-se a un zanterrado, a un muorto bibo. Alguns dies apuis, roto i çcalço, aquelha almica çprumada, que solo por milagro nun se finou na jornada, abaixou la cuosta de la Faceira. Quienquiera que l bisse de l jeito que staba nun acraditarie an ser capaç de bencir tamanha jornada, mas quando un home passa l que Luciano passou, ancontra siempre algo adonde s’agarar para chegar. I el tenie algo mui fuorte, ua rezon de sobra, tornar a ber Lucrécia i la sue nina. I isso el tenie que fazer, custasse l que custasse, la fé habie-lo acumpanhado até eiqui, i l todo-poderoso nun l podie acabar de matar sien l fazer. Ls mandones, ambejosos, mentirosos i arreganhados, durante esse tiempo naquel anfierno que todo fazírun mas nun fúrun capazes, por isso agora que staba bien acerca de cumpletar l suonho, habie de chegar nien que fusse de zinolhos.

De l alto de la Faceira, podie-se ber sue casa, l Rigueiro i la Beiga. Abaixaba debagarico, mesmo contra sue gana, puis querie acurtiar l tiempo i la çtáncia, mas staba malo demais pa l fazer, nun era capaç mais ligeiro. Aqueilha lhadeira adonde tantas i tantas bezes cun Lucrécia ne ls braços habie rebelado ls sous deseios i jurado bencir l mundo, era agora teçtemunha de sue palabra d’home, que l que habie pormetido. Cuntinaba bibo, mesmo sendo tan defícele abaixá-la para s’arrimar a sue casa.

A l’abrigada i ne l puial, ende staba Lucrécia a fazer an sue meia i a mirar por ua rapazica que, bien acerca, s’antretenie culas nécras. Por algue tiempo Luciano quedou-se, ambaçbacado i tolhido, cumo quien ten dúbedas s’aquel momiento era berdadeiro. Mas si l era, sue tie ende staba cumo siempre, tomando cunta de la sue maior riqueza. La sue nina. Aqueilha que quedou a chorar ne l brício i que ls algozes nien un beisico de çpedida le deixórun dar hai alguns anhos quando lo lhebórun. Habie medrado. Era agora ua rapazica adonde l guapo i fermesura morában para siempre. Luciano çpertou daquel tolhimiento i eilhas tamien. Bundou Lucrécia mirá-lo i l sou coraçon i tino dórun pula sue chegada. Las lhágrimas de cuntentamiento fúrun muitas i l’alegrie maior que l Cabeço de la Faceira, mas la certeza que benciu por mor de Lucrécia tamien. Tenie de nuobo la lhibardade, la sue tie i la sue nina, que era l quel percisaba. La lhibardade que le fui tirada por ambeija de haber quedado cun Lucrécia, la rapaza mais guapa de Rechinada.

Muita beç, quando era garoto, oubie cuntar cuontas de giente capaç de todo, mas nun sabie que andrento de ls coraçones de ls homes habisse tanto rancor para poner andentro de paredones pessonas a xufrir tamanhos termientos i tantas zgrácias. Oubie cuntar cuontas d’anganhos i de malquerer, de giente que nun sabie perder. Cuontas de giente que querie i podie fazer todo sien que naide la ampedisse. Oubie cuntar cuontas de giente de la República, de l goberno, de ls guardas paisanos, de ls mandones. Que ls senhores grandes todo sabien porque habie giente que todo l cuntában. Que muita giente era lhebada i naide sabie para onde i nien porquei. Cun Luciano assi acunteciu. Feliç l die que la lhiberdade bieno i, cun eilha, ls anganhos i ls einocentes deixórun de eijistir. Luciano agarrou sue tie i sue filha an sous braços i bolbiu a ser feliç.

Faustino Antão




domingo, 16 de março de 2008

Daprendizes de cuntrabandistas


Ua cuonta de Faustino Anton


L mais deilhes esse die fui la purmeira beç que spormentórun essa atebidade, que s’ambolbírun naqueilha abentura. Cuntrabandear. Íren a ser buieiros ou pastores, apanhar uas nabiças ou ferranha, scabar uns balados ou regar las lheiras na huorta zgalhar un frezno pa la cria s’aquemodar culas fuolhas, todo isso eilhes fazien bien i até le custaba menos que comer uas anguças d’antramoços nun die de bino dado. Mas botáren-se a camino d’Alcanhiças a mercar cousas que éran bedadas i alhumbá-las para casa? Esso nunca l habien feito. Essa façanha nun sabien eilhes armar, nun fazie parte de sues bidas, nun stában afeitos, nun tenien calho, naide ls habie ansinado.

Daprendírun de sous pais i armanos mais bielhos a armar costielhas, lhaços als coneilhos, lousas an niales de perdizes. Mas de cuntrabando, eilhes solo sabien que habie pessonas que fazien disso un modo de bida, puis nun éran poucas las bezes que sues mais habien anquemendado a la tie Justinica i a tie Outília uns garfos, uas alparagatas, galhetas i outras quemenéncias que l soto nun tenie ou que por bias deilhas até quedában mais an cunta. Porque denheiro, l pouco que se fazie duas pataticas, berças, cebolhas ou uns uobos bendidos a las barragistas i a las fidalgas, habie que lo aforrar, para ir al doutor ou a sacar ua muola, pa las purmeiras necidades. Tamien porqui aparecien uns tius que, a las scundidas ne ls currales i pula calhada, amostrában uns cortes de pana. Assi i todo na cabeça deilhes inda se mantenien alguas cuontas de l tiempo de passar xabon i café. Cuontas dua mimória de las poucas cousas que porqui rendiu alguas crouas. Tiempo an que passadores pagában para lhebar fardos para Spanha, dende s’amentar tanto, mas que solo anriqueciu l amo de l cuntrabando. Ls pais fazírun assi ua cousa a modo d’apreitada, íban i benien nua nuite, recebien mais que se stúbissen un més a trabalhar de jeira.

Mas para esta camarada de faldriqueiros ir un die a Alcanhiças al cuntrabando mesmo que isso fusse solo por tuortas, cousa de quemer, ua necidade porque esse anho nun habie de bonda, por bias dun anho madraço, era algo çfrente. Par’eilhes ua cousa ye ír a qualquiera lhado de ramboia, i esta de ir a Alcanhiças anté era ua nobidade, nunca lo habien feito, mas a cuntrabandear!? Benie acontra ls sous percípios que tenien de sue família! Siempre recebírun l ansinamiento de que todo l que fusse bedado nun era buono, que an casa nun querien recados de naide, querien todo an cunfurme. Nun habien eilhes nacido i medrado ne l tiempo an que qualquiera farda metie respeito? Que andar an demanda cula Guarda nun quedaba bien i daba mala nomeda pa la familia toda?

I agora bota-te a cuntrabandear. Cumo s’alguien le dezisse, bai a ua cortina i agarra uas alforjadas de melones i sconde-los ne l triato de las loijas. Manda a las ourtigas ls tous buns modos. Bira-te nun sfergante an lhadron i daqueilhes fuora de puortas, daqueilhes de fuorte nomeda. Diga l que se diga, par’eilhes proibido ou cuntrabandeado ye cumo roubado. Mas tamien hai que dezir, aqueilha camarada quando terminou a scapar-se a Alcanhiças naide ls podie chamar cuntrabandistas. Quien l fazisse nun antandie nada desta arte. L que íban a fazer nun era roubar, era assi a modo d’andar a contra l gobierno por un lhado i fazer cousa de muito peligro por outro.

Cuntrabandear era coisa séria, era jogar cula bida, nun se coincien muitos causos de muorte mas habie-los, de fugir al chombo de las scupetas si éran muitos. Era proibido, de la capital benien ordes pa la Guarda apertar l cerco atirar a las patas, s’acauso algun fusse pa l anjicos lhougo se’ancuntrában teçtemunhas de que naide biu. I mais un ou menos un cuntrabandista la çfrença nun era muita, amponer l’orde era quanto se querie porque este pobo frunteiriço cun fame habie de lhamber las chagas. Habie que fazer las cousas de nuite, la nuoba nun se podie anunciar de campanina, treminaba-se todo pula calhada. I la scuolha era a dedo, nun éran todos que serbien para camaradas. Nun fui nada l que eiqui acunteciu, bielhos i nuobos, pequeinhos i grandes todo mundo sabie quien i quando alhá íban. Cousa de rapaziada, nunca fázen nada calhados, mais balie que le tubíssen dezido a la Guarda por adonde i a que horas. Serie ua suorte que nun fússen agarrados. Porque assi cumo l fazien eiqui, pul camino i culs fardos de tuortas íban a tener l mesmo tino.

Mas porquei esta rapaziada iba por tuortas? Quando se sabie que ls gobernates mais querien que las pessonas se morríssen de fame que deixá-los ir a buscar pan de l lhado d’alhá! Que cuntrabandear era cousa de giente madura i nien para todos! Bida de cuntrabandista, an tierras raianas era dura, cumo nun serie para aqueilhes de tierras mais çtantes de la raia! Mercar ne ls sotos de las aldés Spanholas, alhumbar a las cuostas an nuites de chúbia i friu por carreirones, era de arrepelar l pelo. Solo de dezir que era cuntrabandista yá metie respeito, sonaba a nome de calafrau andrento de ls façanhudos. Era por outros modos dezir que se ganhaba la bida acontra las outeridades i las reglas. Siempre feita por tius i ties que coincien ls carreirones i caminos cumo sues manos, que quaije siempre desse meneio bibien. Ls demais irien ua beç ou outra.

Aqueilha rapaziada mais s’asparcie a ua quadrilha que terminou a ir-se al arraial de la fiesta de l die uito de Setembre, ne l toural de la Senhora de ls Mirandeses, cumo muita beç ls mesmos l fazírun, mas desta beç nun se trataba dua ramboia ne l Naso nien an Samartino. Íban a Alcanhiças que quedaba de l lhado d’alhá, metie Carabineiros i por tuortas, culs Guardas de spreita cumo se fai a las lhiebres. Mas la culpa nun era deilhes, nien le passaba pula cabeça botar-se a camino para apuis alhumbar cula tuortas. L mais deilhes até achában pesada la cerrona quando íban a ser buieiros! L anho de pan habie sido bardino, ls mais bielhos fazien cuontas que nun s’acordában dun armano an ruindade, fazien-se cuontas pulas eras, ls nacidos ne l seclo datrás cunfirmában-lo, malo cumo este nun andaba porqui naide que l teçtemunhasse. An anho cierto, para alguns l carro tenie que ir a las eiras dues bezes i quedórun pula metade, aqueilhes que colhien un carrico astanho nun fazie chiadeira, quedou algua palha pa las béstias. Lhougo na segada se dou por eilha, la falta de grano. La spiga nun anchiu. Ls panes quedórun arranados, ls nubrineiros fúrun muitos i balientes. Trocou-le las buoltas a la bida de todos, agora naide sabie cumo le atar las puntas a un anho assi. Tanto trabalho i dedicaçon, la relba, la bima, la sementeira, l arico i apuis quando se fizo la segada ls gabelheiros yá éran cumo costielhas an lhombo de perro raiboso.

Nesta temporada de l anho, yá quaije todo l mundo habie barrido las tulhas i arrebanhado las masseiras, ls redadeiros granicos yá quantá se habien ido. Muitos quemien agora fiado de dous ou trés ricos que tenien de ls anhos atrasados, outros yá s’íban aquestumando a l’eideia de nun l tener. Mas esta rapaziada, fuorça de la sue pouca eidade i falta de saber l que era la bida nien disso eilhes se dában de cunta. Sous pais esses passában áfricas, quemien l pan que l diabro amassou, sentien ls bolcos de ls tripas para que eilhes inda tubíssen ua códia. Muito tiempo apuis inda se falou desse maldito anho, nun era fácele para toda la giente squecer ua zgráçia destas. I squecer cumo, nun fusse l pan l rei i senhor na mesa de la casa de ls probes, nun fusse al pan la cousa de que se ten mais respeito, nun fusse l pan para eilhes eigualado al cuorpo sagrado?! Quando falta l pan, falta l ánimo, la gana de bibir, falta todo. Sien pan ua mai nun sabie cumo calhar l nino, nun sabie cumo fazer las sopas, cumo cuntentar l pastor, l scabador nien que poner na cerrona de l buieiro. Pior nun hai, ber un filho cun fame i nun tener un miolho de pan para maçcar. I muito mais se cunta desse anho. Casas houbo que chegórun a ampenhar ls bienes, por uns saquitos de grano, salírun muitos castanheiros, lhatas i suortes pa la mano de ls ricos. Muitas jornadas de trabalho an pagas duas fogacicas. Se probes éran mais probes quedórun. La bida de probe ten que se le diga, se habie alguns que podien quemer de la farina de l anho atrasado porque muitos alqueires de grano colhien, inda bendien carradas de trampos, bitelos i cordeiros, outros an toda sue bida bibien çcalços i remendados.

La rapaziada que nessa tarde de l més d’Abril, an fugidas i risadas a camino de la raia seca se botou, nun éran estas las cunsemiçones que lhebában, par’eilhes solo l’eideia d’andar an quadrilha, botar uas farçolices yá ls fazie felizes mesmo que tubíssen que alhumbar cuns fardos i la jornada de camino fusse puxada. Abantino, Lixandre, Tonho Chetas, Zeimílio, Eiliseu i Códias, guiados pul guicho i finório Baldemiro, berdadeiro salta paredes de cortinas, cerrados i jornadas a Spanha, alhá se scapórun. Inda que sendo de l’eidade de ls demais nunca habie feito mais nada que nun fusse cuntrabandear, s’algua beç fui buieiro fui pula jolda i de bacas doutros. Baldemiro yá era assi cumo un ardeiro de caminos, filho dua cuntrabandista que ua cierta nuite quando a casa chegou yá nun traie solo un fardo, traie mais un que solo botou fuora nuobe meses apuis. Mulhier baliente i sabida, pul die i pula nuite nun se l scapaba carreiron, cheiraba ls antoucamientos de ls Guardas i Crabineiros, yá tenie nomeada de ls fintar i anganhar de l lhado d’alhá i d’acá de la raia. Melhor nun habie porqui para xefe de la rapaziada que l filho de tie Justinica. Cuido que fui por todo esso que nuossos pais dórun permisson d’ir cun el. Cumo quije todo na bida para un se salir bien an algo ten que se ampeçar temprano, cumo quien diç de pequeinho. I el todo l mundo sabie que era filho de l cuntrabando. Na barriga de sue mai para alhá iba i benie, dezien que lo pariu a camino d’Alcanhiças. Mas Baldemiro nun s’ambaiou i debrebe medrou, para daprender las manhas sabidas de sue mai, l fedeilho spabilou n’arte.

Ls dies de l més d’Abril nun son por ende lhargos, i habie que ir cun sol i passar la raia al scurecer, pul fusco fusco, porque apuis ne l termo coincido las cousas cumponien-se. Todo era bien çfrente culs berdadeiros cuntrabandistas de pana, fouces, garfos, esses nun s’amostrában para alhá nien passában cun de die, siempre a la nuite i a cubierto de ls matagales. Mas aqueilha camarada solo querie ir i traier uas tuortas. Anté se dezie que ls Carabineiros nun las tirában, porqui se falaba que Franco sabie que estas aldés stában cun fame de pan. Cumoquiera era mais ua ambentada. Bien esse tiu alhá ne l scanho de sou poder se habie d’amportar. Mas éran cousas de las outeridades Spanholas. Bistas lhargas subre l pan, atendei a las choradeiras de ls tius i ties. Bien al alrobés, acá habie un mandon que tenie un scanho armano al de Franco i ls Guardas nun perdonában i sabien tan bien ou melhor que habie fame de pan i la penúria moraba nas casas de todos, que muitos ninos i ninas nun tenien forfalha. Todo tirában. Dende haber siempre muito miedo, l melhor serie un nun se sbarrar cun essa giente, era ua abintura que se querie bencir.

La jornada era lharga, naide se podie ampatar, mas tamien la rapaziada tenie las patas bien zanferrujadas para andar camino. Nun iba a ser l rematismo, todos stában porparados para s’acauso fusse perciso dar ua fugida delantre de ls guardas, dában-la. I an anho de falta de pan nun éran uns barrigudos i antradotes que le íban a meter las manos anriba. Mas tamien era berdade que l einemigo tenie algun abanço, sabie adonde era melhor scunder-se, sabien sperar cumo raposa spera puls ratos. Eilhes de manhas nada sabien, a nun ser l xefe i esse nun se cansaba de botar abisos de que las cautelas tenien que ser muitas para nun séren agarrados. Para alhá todo bien, mesmo que los spreitássen deixában-los passar, la spera era siempre feita de buolta. Mercadas las tuortas, fardo a las cuostas i bota piernas a camino que se fai tarde. L soteiro alcanhiceiro era de fiar, dezie-lo Baldemiro, habie-los que mamában de dous lhados, este nun s’íba a bufar cun naide. Home de gorrica anchufada anté las oureilhas, nariç i uolhos anfernizados, era ua amuostra de las sobras de la guerra cebil deste paiç. Mas esta figura de giente amostraba ser listo i finório pa l negócio, nunca se negou a abrir la puorta de l soto a nanhun cuntrabandista Pertues. Crouas ou perras, era la sangre destas Bilas i aldés raianas i para sanar las feridas dun sbarrulho social nun podien ser biqueiros. Mesmo assi i sabendo que las crouas sabien bien, ls cuntrabandistas tenien que star siempre d’atalaia culas medidas de ls cortes de pana, nun fússen eilhes a cortar las unhas i l panho a nun chegar pa las calças.

Baldemiro fui abisado por sue mai para s’ir a este, mesmo que tubusse que purmeiro spreitar se nun habie stropícios acerca, quien sabe se dessa amizade nun habie algun ampeinho. Se l mandaba a este, eilha alhá sabie porquei. L soteiro alcanhiceiro falou cun el cumo se fala cun filho:

- Antonces tu madre quando vuelve?

- Ben manhana, tenei l polbo que bos anquemendou, i agora nun m’ambáiades que se fai tarde.

- Si, marchai-vos.

I assi fui, mas yá nun pul mesmo camino, outra de las manhas. L trato era que an termo de Spanha, íban todos juntos sien çpegar uns de ls outros i atrás del, porque naide sabie l camino. Las xaras éran taludas, las touças acubrín demais para un se perder i alhá quedar a la nuite. Apuis de l termo de Samartino, l’armaçon yá era outra, ousar las piernas para fugir, solo lhargar la carga s’acauso nun se podira correr cun eilha. Cun de die, todo l mundo sabie que Pertual quedaba pa l lhado de l sol, que passórun pur lhameiros, atrabessórun rigueiros i arrimados a las huortas, i que l cabeço de l Naso quedaba atrás. Mas de nuite, quando to ls gatos son pardos i ls caminos ténen dues idas! Nun ye cumo andar culas cabras i canhonas.

- Andai todo l camino atrás de mi i bico calhado, ne l cabeço de la raia todo ten que ser assi, lhebando culas xaras i ls trampos nas bentas mas pie delgeiro.

Éran requemendaçones de Baldemiro. Assi fusse tiempo de l Tratado d’Alcanhiças i l Rei Don Deniç sabisse que eiqui habie un capitan de rapazotes cun esta gana i nunca Baldemiro habie sido cuntrabandista mas si chamado a çfender la raia de sou cundado. Mas nien era yá tiempo de l Rei, nien squiera l pai porqui staba para fazer deste rapaç outra cousa que nun fusse xefe de quadrilha, ou saber de que lhado de la frunteira se habie de quedar. I a mirar pa ls suldados de Baldemiro nun passában duns carregadores de fardos i que inda nun habien tirado la recruta. Stában berdes i atadicos nesta arte manhosa i dura. Esta rapaziada, mesmo que s’armasse an baliente, i an sou terreiro nada le metisse miedo, eiqui bundaba la selombra dun trampo ampuosta pul clareio de la nuite ne l carreiron i yá todos bien la capa dun guarda.

Apuis de uas buonas horas de camino, todo staba a salir bien. Spanha yá staba bien alhá para trás, yá l xefe daba algues lhargas a todos eilhes para fazer çcanço. Mas la nuite tamien nun se deitou, i nun fui solo eilha, se salírun al scurecer de Alcanhiças, agora yá staba cerrada i negra cumo culo de lhobo. Nun de ls muitos çcanços para atar las botas i amanhar la carga que tardaba an s’afazer a las cuostas, i sien que nanhun stubisse a cuntar, saltórun dous búltios de las touças i nun sfergante, alhá stában bien na cara deilhes. Scapar-se nun podírun, i se sentados stában, sentados quedórun, cumo tolhidos por ua friura i d’apeias nas piernas. Ls ancapuchados, mais s’asparcien a monos que a Guardas, esso bírun lhougo, mas dende tener la certeza naide la tenie.

- Cun que anton al cuntrabando? L que lhebais?

Fúrun las purmeiras palabras. I lhougo Bardemiro se botou nua choradeira çfraçada que anganbaba l mais spierto, mas todos yá habien oubido cuntar que el cun sue mais fazie l mesmo. Ls outros pinches de cuntrabandista, quedórun calhados que nien ratos. Borrados de miedo, nien eilhes éran capazes de saber se tenien fuorças para fugir. Ben dende ua fala fuorte i diç-le a Baldemiro:

- Calha-te sou burro que inda spertas ls Guardas i apuis nun hai choradeira que te balha. Nós nun queremos las tues tuortas, ou cuidas que nun sabemos que nun lhiebas mais nada. Tenes muito que daprender i saber çfrençar ne l scuro un guarda dun paisano. Donde sodes?

I yá Baldemiro se habie calhado i todos a la mesma, dezien,

- somos de Zenízio.

- Pus si, yá sabemos que anda muita giente por alhá sien pan. Buono, scapai-bos que inda teneis muito para andar. Nós bamos a ambaiar ls Guardas que sabemos adonde stan i a ber las sues trombas, i bós assi feneis tiempo d’acurtiar camino.

Assi cumo chegórun ls ancapuchados, assi se fúrun. L cagaço fui balinte i bundou para que la jornada na bida desta rapazida nunca mais le benisse a squecer. Cuido que inda dura l’amisade de la rapaziada de Zenízio puls Samartineiros. Anhos apuis, siempre que algun desta çúcia se fazie baliente, lhougo s’alhembraba outro d’arremedar cun un Samartineiro amouchado.

Faustino Antão




quarta-feira, 16 de janeiro de 2008

Fui an Purros


cuonta de Faustino Antão


La senhora Ritinha, era assi coincida por ser mulhier dun tiu que tenie ua Quinta fuora de l’aldé i hardou bienes que l tornórun l home mais rico de Purros. Habisse eilha casado cun tiu Raposo i serie Rita ou, quien sabe, Ritica, que inda queda mais abaixo, cumo las demais que habie ne l pobo, i nun éran poucas. L senhora, atado al rabo de l nome fidalgo, era lhougo mandado a las ourtigas, mas agora podie gobernar dues buiadas, ua na Quinta de las Fornalhas, adonde ponie uns probes cuitados de quinteiros, i outra tocaba-la eilha mais l home. Arrodeada de criados, que l’aturában an pagas de l quemer i de l bestir, yá se podie antitular i amprouar cun un nome mais xique.

Nun hai nada que ls ricos nun téngan, mesmo que nun l quede bien. Aquel nome tamien le naciu de la muita miséria que porqui habie, de la fame i la penúria. Porque a mirar par’eilha, ancolhida i spremida, era zmerecido, inda porriba andaba siempre de cara amouchada, solo deixando ber l narizico ampinado, siempre que palraba cerraba ls oulhicos redundicos cumo necras, que até le assentarie bien l nome de ratica. Quedaba tan bien gobernada als uolhos de todos, cumo gobernada queda ua burra quando l’albárdan cua albarda bielha.

Naide sabie bien porquei se tornou tie por permisson de l cura n’Eigreija matriç. Cun boda farta, anquemendada por el, que todo podie nua aldé de pelintras, cun ambites para todos. Adonde todo mundo s’apersentou, bien lhebes i pies çcalços, calçados nun quedórun mas la barriga si anchírun para uns dies. Yá sien pai nien mai l morgado, antradote ne ls trinta, quedou sastisfeito.

Era questume nesse tiempo i cun esta giente, casar-se morgado cun morgada, rico cun rica. Quantas bezes anté aparentados, aprimados bien achegados. I se nun se fazien de mais achegados era porque nun se podie, l registro oufecial nun deixaba i l miedo de dessa ounion salíren cimpres tamien era muito.

L causo de l que habie ne l lhugar de Matanius, metie miedo a qualquiera, arrepelaba só d’amentar nel. Ser duonho dun cundado i nun ser duonho de l assossego nun serbie de nada, de l’ounion de suortes, tapados i lhameiros fúrun muitos, mas de la cama solo saliu ua, que agora ampeçou a botar tetas i a sentir ls calores de mulhier. Birou canseira, birou machica. Biraba este mundo a las abiessas, quando ls ataques de tremuras le dában an fuorça. Sien saber l que fazer, nien saber l que la rapaza tenie, la bida de ls senhores de Matanius quedou un Anfierno. Cumo muorta-biba, rebolcaba-se ne l chano cumo ua potrica, anchafurdaba-se cumo cochina, arrepelaba-se i arrebunhaba-se cumo gata, zgrinhada boziaba chamando denomes als sous i amentaba noutros, l mais deilhes yá habien finado. Era l demonho. Éran las almas çprumadas i çpreziadas que pula boca deilha querien que justícia fusse feita para assi passar pa l outro lhado de l purgatório, assossegadas i lhimpas, dezien ls pinches de bruxarie. Aqueilhes cachos, la moçona nun era giente, znudaba-se para se lhibartar daquelha calma de l cuorpo, bababa-se nun xufrimiento sien pareilho. La cimpre, quando arrefecie, de nada s’alhembraba i festicas pedie pedie. Quedaba mansa cumo qualquiera.

- Son parientes achegados, quaijeque armanos als pais de l’anfeliç.

Era assi mesmo, sien tirar nien poner, que las pessonas falában. L pobo ye que sabie, era juiç antendido, benisse alguien a dezir l alrobés. Anton nun era que até ls mais deilhes, quando eilha assi staba, até coincien la boç de quien pula boca deilha falaba, por quien eilha chamaba i porque rezon l fazien! Quando un pobo para un lhado se bira ye melhor nun l cuntrariar.

Mas de la senhora Ritinha de Purros nada nien naide sabie, s’era de famílias ricas ou probes, se la cepa era de parientes. Filha d’algua porsora purmária de baixo nun era, era anculta, nien ua lhetra de l tamanho de l campanairo eilha coincie, filha d’algun doutor, solo se doutor de scanho porque ronha si tenie muita, tanta que naide sabie adonde la daprendiu i cumo la recolhie toda, sendo eilha de l tamanho dua quarta. Serie filha zorra d’algun melitar que porqui andubo na guerra de ls Alhapins? Cumoquiera que si. Mas essa guerra habie sido hai muito tiempo i bien zarmanada de las outras. Era berdade que deixou ne l cunceilho giente bien melhor na bida que dantes, assi i todo sembrou muita zgrácia, tanta que habie muita giente que agora se sentie ne l Anfierno, deixando d’acraditar nas práticas de l pregadores que inda botában fé an dies melhores i na salbaçon de las almas. Porque para eilhes la zgrácia habie sido cumpleta. Naide sabie quien lhadronou a quien, muortes i zonras por todos ls cantos, l cheiro a podre era muito. Esta guerra fizo l que to las guerras fázen, piorou las cousas que quantas bezes yá nun stan bien, deixando todo çcunchabado. Ye por ende que cuido que se puode benir a saber algue cousa de la bida de la senhora Ritinha de Purros.

Si se cuntaba, assi a modo de dízen ls mais bielhos, mas naide ten la certeza que l abó de tiu Raposo se dou bien cun esta teima i culs que la fazírun que durou anhos. Que ls cabanhales siempre stubírun de portaladas abiertas i a la çposiçon de las cabalgaduras de ls tenientes de la fuorça de lhibartaçon. Por falar an cabalgadura, apuis bamos a coincer tiu Raposo. Tamien canhonos i bitelas, chouriços i persuntos, fogaças i remeias de bino nunca faltórun, i quantas bezes nun éran de la dega nien de la cuba del, mas si donde el sabie que ls habie. Que ls triatos ne ls palheiros cun palha i feno serbírun para aquemodar las mulas que se percisában bien aquemodadas para lhebar las scopetas, ls canhones i caixotes de tiros. Mas la guerra yá habie acabado hai tanto tiempo!...

Mas quien nun sabe que ls fabores de la guerra i las feridas cuntínan por muito tiempo apuis, nien ua cousa nien outra se squece dun die pa l outro. Las feridas, apuis de lhambidas, muitas bezes sánan, ls fabores relhémbran-se i quaije siempre se québran. Cuido que Rita, agora pormobida a senhora Ritinha, fui cumo ua sploson fuora de tiempo, un fabor quebrado de l tiempo de l manhoso abó Raposo, que quedou amouchado, cumo amouchados quédan muitos de ls carranhas. L mundo sabe que quando ua guerra acaba ou las partes quieren que acabe, quien mais lhuitou ye quien mais zgraciado quedou. Fui l que acunteciu culs melitares, quédorun sien nada i sien tener para adonde ir-se, nien cun quien casar las filhas i las nietas.

La família de quien era naide l sabie. Anton. solo podie acuntecer ua de dues cousas, ou era probe i desses la stória nunca reza, ou cousa mala i percisou de ser scundida. Ser de giente que perdiu la guerra tamien nun era buono, era siempre melhor quedar de l lhado de ls bencedores i inda melhor de ls que deilha anriquecírun. Mas las pessonas, s’arrepararmos bien, dan siempre aires daqueilho que son. Diç-me de quien yes lhougo te digo quien sós. Tamien cun tiu Raposo assi era, de falas mansas i manhosas, nun daba punto sien nuolo. Nieto de l mais grande aldruqueiro destes alredores, cuntinaba l barrigudo Raposo la nomeada de família, fazendo del un asno sien eigualha. Naciu, medrou i angordou nua família garunhas, de l abó daprendiu a rober las unhas, de l pai a criar çarro. Zaragateiro i quemilon, morrie-se de miedo se nun quemisse todo, lhambie las malgas de l caldo mais que cochino la pila. Era bruto i teimoso que nien ua mula, anchertado an cuorno de cabra, ambirraba por todo i cousa nanhua, porque le cuorre nas benas essa cisma de prejunçon. Solo assi s’antende porque agora éran duonhos de la Quinta de las Fornalhas, que quedaba fuora de Purros. Parende nunca le coincírun parientes, mas muitos amigos de l tiempo de la guerra.

La senhora Ritinha, siempre çunfiada, todo fazie para que naide mamasse an sue teta, dando muostras que la teta adonde eilha mamou tamien nun serie grande cousa. Chegaba a lhamber l unto que quedaba ne ls dedos, apuis de mexer ne l toucino nun fusse por ende a ser lhambido pul perro. Forreta que nun se sabie s’algua beç habie dado ua smola. Pedinte que a la puorta se l’achegasse smolando un rascanho, lhebaba zanda i un maltrato de mandrion ramilhado cun quantos nomes i oufénsias habie. Pa ls criados éran las códias de l pan duro i toucino cun ráncio porque habie que lo aporbeitar.

La Quinta de las Fornalhas queda a meia jornada de camino de Purros, bien antranhada nas marras de dous termos. Siempre squecida i scundida, nun l fui nada quando la guerra porqui se fizo anunciar por giente stranha que bagamundaba por atalhos i carreirones, de tierra an tierra, cun sues cabalgaduras arreadas a jeito i alforjas. Bestien jalecos, capotes i botas de canielha, toda esta fardoca le serbie para drumitar, cabalgar ou muntar ls córrios. De ls cachaços çpindurában correias, cordones i scupetas, ne ls bolsos facalhones i saquitas de cigarros cun proua i eisebiçon d’amostrar ls prémios lhadronados i struncados. De cifaifos i pelos lhargos atado cun lhenços de ties, éran ua mescla de brutamontes, pequenotes i barrigudos que metien arrecelo a qualquier eisército.

Este gentiu spalhou l miedo i l pabor, spetou nesta tierra un sentimiento de terror, sien lei nien tino i de que naide staba lhibre nien portegido. Biolában i matában, botando pa ls bichos ls cuorpos que sobrában de ls sous festins macabros, i fazien todo isto sien precisar de cerrar ls dientes. I la Quinta de las Fornalhas si era un sítio ermo. I éran ls ermos ls mais apetecidos, ls que eilhes mais gustában. Cumo fieras ne ls matagales i nas madrigueiras, ende se scundien. Assentában por dies i nuites, botában las béstias al pástio i siempre d’atalaia podien fugir a tiempo quando nun s’angarriában. Quantas bezes ende se quedában acoutados cumo lhobos dies i nuites solo sendo scorraçados puls melitares.

Que fui l que acunteciu na Quinta de las Fornalhas? Quando ls melitares alhá chegórun, la Quinta era tierra de naide, zimada de pessonas i teneres. Tulhas, degas, bacas, bitelos, palheiros, loijas, canhonos, cabras, cochinos, parros, pitas, nun habie sobrado nada, ls lhibartadores habien tardado muito. Tiempo de mais, tiempo que sobrou para demudar para siempre l çtino de la Quinta de las Fornalhas. Muitos anhos apuis era la família Raposo que deilha tomaba cuonta. L rebiron ampeçou nua tardica bien armana de tantas outras que porque se coincien, naide podie adebinar que eilha iba a birar la stória dun matrimónio i sue filha.

Na huorta adonde habien chegado hai algun tiempo, yá se fazie sentir l cheiro a tierra molhada, l oulor de la ceçon tenie poucas ganas de salir d’antre las lheiras de pumientos, tomateiros i frajones. De çacha na mano siempre cun atento a las augadeiras, donde an onde acudie al zbarrulho de las augueiras que, cumo lhadras, roubában l’auga que a sou tiu cun sfuorço i ampeinho tanto custaba a sacar de l poço. La ciguonha, nua dénia cierta i cumpensadora, fazie ua chiadeira que cul chapelhar de l caldeiro s’armanaba custruindo ua moda que se repetie cumo se fusse l mandon de l tiempo. Mas nada disso ampedie que de beç an quando eilha nun ateimasse cul tiu que querie ser eilha a sacar l’auga.

- Á home, deixa-me agora a ser you un cachico a quedar al caldeiro!

- Yá te squeciste l que dixo l tiu andreita, que passou acá a camino de Trabanca, de las tues cuostas!? Nien se calha te queixas solo para me poupar.

- Nun ye nada disso mulhier! Stou bien assi. Cul tino alhá neilha nien mais m’acordei deilhas. Quando me dolíren i nun fur capaç lhougo te l digo! Agora, nun t’ambaies, mira-me pulas augueiras. Fai-se tarde i la rapaza stá solica an casa. Aqueilha nina ye todo l que tenemos. Nun t’acordas de quando eilha naciu, tan pequerica, que tu cuidabas que nun se criaba!? Quedeste mala por bias de la parir. Nun fusse you a dá-te uns caldicos de pita i eilha s’afazer a la mamadeira de la chibica i nun tenie nanhua de bós. Tu arribeste-te, eilha pa la sumana bai pa l pobo para s’ir a la scuola culs outros. Cumo l tiempo passa eiqui ne la fin de l mundo, cumo dezie tue mai, que Dius la tenga, quando te çcubri: Á rapaç, tu nun debes ser grande cousa para andar atrás de la mi rapaza, parqui adonde naide ben i naide s’afai! Será que t’afais? Quando tube que registrar l nome si bi la scuola, mas quedaba alhá loinge ne l toural, i zanimei de la spreitar. Nun me sal de la cabeça esta de quedar apartada de nós, nun coinhece naide... Porqui inda s’antreten culs gatos i perros. Será que se quier quedar culs outros garotos? Nun fusse you obrigado a mandá-la i nun iba. Nun tenemos mais nada neste mundo, todo l que tu cuidas que ye fertuna nada bal sien eilha, que todo l que fago na bida ye por mor deilha. Que Dius me lhiebe s’acauso fur, mas nunca eilha. Nun me sal de la cabeça.

- You sei home, cumigo ye l mesmo, mas ten que saber ler i esso solo s’alhá fur, nós nunca daprendimos i agora somos uns burricos, uns cimpres. Moramos acá ne ls quintos de ls anfiernos. Que sabes tu i you de l mundo?

A el nunca le gustou de fazer la rega a las tardes, que siempre ateimaba, la tierra stá un forno, l rechino ye mi fuorte.

- Mulhier, ye berdade que a las lheiras le gusta este frescor de la regas pula nuite, mas se fusse pula manhana quedarien cun auga para atamar la sede pul die.

Era ua cousa quel nunca iba a tener la certeza. I l porquei, tamien só Dius sabie. De l carreiron, que abaixaba lhadeira abaixo, ampeçórun a oubir tamanho bruido que solo s’armanaba a termienta, salida de las patas de cabalhos i mulas ancubiertos pula polareda alhebantada de l trote. Corridos donde nun se sabie, mas a la Quinta de las Fornalhas se querien arrimar. Nien tiempo de se scunder tubírun, que lhougo la fúria i rábia daqueilha scumalha se fizo sentir. Solo se salbou la nina que, quijo l çtino, nesse die fui cun un probe pelegrino, que de tierra an tierra por ende fazie l sou camino. Ajudado por un burro bielho, carregando ls sous traste i la sue alma nua de paç, habie abandonado ls prazeres de l mundo yá muitos anhos, a esta bida eirrante se habie antregado, staba apartado de todo i de todos. Sien pecados nien cuontas a dar, cumo l biento deixaba-se lhebar, pula arrenega de nun querer lhuitar. Quando se dou de cuonta de la zgráçia que s’arrimaba a aquel sítio i que l peligro pa la nina era muito, an sou burro i capa l’amouchou. Para bien lhoinge la lhebou, i cun el bagamundou por sítios çcoincidos.

Anhos apuis, quando la guerra acabou i l assossego i paç als termos ermos bolbiu, l pelegrino achou por bien antregar la nina que naqueilha zgáciada el habie lhebado de la Quinta de las Fornalhas. Quinta que agora era tocada por tiu Raposo. Assi, aqueilha nina que naciu amperrunhadica, que manou na mamadeira de la chibica, que sous pais amórun i registórun de Rita, que por eilha regában la huorta na Quinta de las Fornalhas. Donde nunca habie de tener salido. Donde habie sido ua nina feliç, cun muitos mimos i carinos, arrodeada de ls sous pitos i gaticos fizo a sou modo l mundo. Fui salba de ls farrapilhas i matadores i lhebada por un bielho pelegrino que deilha cuidou mas de cousas buonas arredada quedou. Nun fui a la scuola, cama nunca mais tubo, quemiu las sobras i las sopas de códias, ousou trapicos i ne l sou pelo nun mais tubo ramicos de manjaricos. L bun pelegrino nada podie fazer, guardaba-la mas l sou tino de pouco ajudaba. Querie-la muito, mas pouco le podie dar. Un pelegrino nun ten cama, nun ten mesa.

Casou-se cun Raposo, n’Eigreija de la pobaçon de Purros. Hoije l nome de senhora tenie, i bien merecido era.

Faustino Antão

quarta-feira, 26 de dezembro de 2007

La fin de dous mundos

Cuonta de Carlos Ferreira



1. Mil anhos antes

Corrie l anho 1000. La bielha Flacilha, sola, miraba i scruitaba al redror. Pulas carreiras i carreirones que s’assóman pa l Riu, ls sonidos de ls relinchos i l scatrapulhar de ls cabalhos de la mourama yá algun tiempo que habien calhado l rastro de fários malos. Para quien tenie ls uolhos tan afeitos para ber las mais pequeinhas defréncias de las miradas daqueilhas tierras, ls feitiços de l lhugarico que medraba na preinura, d’anho para anho, éran cada beç mais grandes i barulhentos.
Ls cabalhos de ls crestianos passeában-se agora de ls dous lhados de las arribas. Na capelhica de l Castanheiro, un cura pregaba. Cuntaba la bida dun tiu que se chamaba Cristo. Quando l sou último home, Rufino, inda staba bibo, habien ido ua beç alhá, mas nun antendírun nada de la prática de l cura. Falaba contra ls mouros, de pecados i milagres, i dun Dius único que staba an to l lhado mas nun se bie.
Flacilha solo coincie l dius que ardou de sous pais. L Alto, l Cabeço, l Sol. Era el i mais naide que an cada nuobo anho fazie remedrar outra beç la bida que nacie de la tierra. To las alboradas, assi que s’amostraba, streformaba la nuite an die. Esso si era un milagre berdadeiro. Ls que pregaba l cura nun tenien sentido. Nin se bien, nin se podien probar nin ampalpar!
Apuis que l sou Rufino se morriu, yá muitas lhunas que moraba eilha sola naquel castro, perdido a meia lhadeira de las arribas. Yá naide querie bibir ne ls castros. Ls mais bielhos morrírun-se, outros matórun-los. Ls mais moços, tal cumo ls sous nuobe filhos, scapórun-se pa ls lhugares nuobos de l praino. L redadeiro filho a ir-se-le, Fausto, inda la quijo lhebar cul, mas eilha zirrou que nó. Tenie l sou Rufino malo i deixar la sue casica, perder de bista la mirada de l’auga de l Riu a correr era matá-la. Por esso quedou. Las fuorças para caçar yá éran poucas, mas eilha sabie ambudar ls peixes. Meia dúzia de xardicas i algues yerbas, fruitos ó raízes dában-le goberno para un quarto de lhuna. La cabra que tenie iba dando algun lheite i serbie pa ls dies de maior apertura. L praino tenie ls ambiernos mui frius i mui lhargos, i lhaboriar la tierra nun era para eilha. Naide l’habie ansinado a fazer essas cousas i era perciso asperar muito tiempo para colher algun sustento.
Als castros d’an pie l Riu, habie-le dado ua malina sin cura. Parecie que tenien sarna. Al sou, çque l cura de la capielha de l Castanheiro le puso l nome de Mal Lugar, naide quijo tornar alhá. Todo mundo se scapulhiu para ajudar a custruir nuobas aldés. Queimában l monte i no ourtuonho que medraba criában ganados d’oubeilhas. Amuralhában las canales abiertas i ne l balhe desses cerrados angordában bitelos de bacas burmeilhas cun marrafa, que serbien tamien para arar i puxar al carro.
Flacilha yá nun era desse mundo. Caçar peixes i un ó outro animalico, colher spárragos i outras yerbas i buer auga n’augadeira de l’Ourrieta era la sola maneira que sabie para dar goberno a la bida. Eilha fazie parte de l bielho mundo, cumo dezien ls sous filhos Fausto i Reburrino. Ardeira desse bielho mundo de castros, çpindurados nas faias de las arribas, eilha era la última águila sin alas que quedaba. Nun antendie porquei las gientes yá nun se deixában adomesticar pula cumpanhie de l Riu. Ls homes querien mais i ls castros yá nun tenien mais nada pa le dar.
No percípio de l Outonho de l anho 1000, quando ampeçou a sentir que las fuorças la deixában, acocou-se nua lhastra de la borda de l Riu i arramou alhi l cuorpo. L rugir inda manso de la corriente arrolhou-la i deixou-se quedar. Apuis de ls alcaforros habéren cenado, quando las scarabanadas d’Outubre angordórun l riu, la corriente barrenta lhebou ls uossos bielhos de l cuorpo cansado de Flacilha i, a la par, todo un mundo de castros que zapararecien para siempre.
L cura yá habie pregado essa fin de l mundo, mas staba inda mui acerca para se ber.




2. Mil anhos apuis

Corrie l anho 2000. Marie era la única persona que moraba naqueilha aldé. Uns pul Natal, outros de Berano, pulas fiestas de la cidade, ls filhos benien a bé-la. To ls anhos era la mesma çcuçon.
— Mai, eilha ten que benir a bibir cun nós, dezien-le ls filhos.
— Quien, you? Stá-se eiqui tan bien. Fazei la buossa bida, que la mie feita stá, respundie eilha.
— Cun esta eidade, nun puode quedar eiqui eilha sola. Podie al menos ir para Miranda, pa l Lar de ls Bielhos, tornaba l filho.
— You nun sou assi tan bielha i nun stou sola. L perro, la burra i la casa fázen-me cumpanhie. A las bezes bou al semitério a arrincar las yerbas i a falar cun buosso pai i culs outros que alhá stan. Eilhes ye que stan solicos. Solo me ténen a mi. Yá naide ben a bé-los, nin pa l die de finados. Nun habie d’haber dreito d’abandonar ls muortos! Quien me quejir tirar de casa, tira-me la bida. Deixai-me bibir.
Naqueilha aldé habie morado muita giente. Marie lhembraba-se de lhaboriáren l termo todico. Huortas, cerrados, centeno, trigo, ua ó outra binhica i ganados. Las personas solo persisában de l’ajuda uas de las outras. L restro era l termo i l trabalho que l daba. Todo l sou sustento salie dalhi. Pouco ó nada benie de fuora, pouco ó nada iba para fuora. Amanhában-se cumo podien. Uns anhos cun fame, outros cun pouca fartura, ua pierna atrás de l’outra, naide se queixaba.
Un die, las personas ampeçórun a saber d’outros mundos i, als poucos, fúrun-se indo ambora. L denheiro era l que todos buscában i aqueilha tierra, por mais lhaboriada que stubisse, nun daba desso. Uns fúrun pa l Brasil, outros pa la França, outros para Lisboua, outros para Bergáncia i ls que quedórun porqui fazírun casa nuoba an Miranda.
Aqueilha aldé yá fazie parte doutro mundo, yá nun cabie ne l tiempo d’agora, las personas fúrun-se a bibir para outros sítios.
Marie nun antendie l que chamaba las personas a deixar la calma de l sou termo para bibir anrezinados an caixotes ne meio de fumo i de bruído. Ye berdade que ganhában denheiro, mas tamien tenien que mercar todo. A eilha, pa la fogaça, la saca que le traie to ls meses l tiu de la farina, la sue pitica pedresa que ponie un uobo to ls dies i la sue huorta, bundaba-le i sobraba-le.
Yá se habie afeito a bibir sola, mas faltaba-le la risa de la canalhada menuda. L’última beç que stubo culas nietas, Natalie i Andreia, cuntou-le l remanse de Fausto i Reburrino. Aqueilhes que hai mil anhos atrás habien deixado l castro de la mai Flacilha para fazéren aqueilha aldé.
Agora, la Flacilha era eilha, i las sue nietas éran Fausto i Reburrino. Anque l tiempo de ls homes d’hoije se cunte siempre al palantre, el anda al redror cumo l Dius Sol de Flacilha. Eilha ye l Outonho i las nietas la Primabera.
Marie acraditaba na fin de l mundo de l anho 2000, mas nun tenie miedo. Essa fin de l mundo, era la fin de l sou mundo, l mundo dua aldé que por mil anhos bibiu de la tierra de l sou termo i que agora yá naide querie lhaboriar. Na capielha de l Castanheiro, yá dieç anhos que nun se dezie missa. Hoije, para oubir la prática yá nun era perciso ir a la capielha cumo datrás, bundada acender la telebison. L dius inda ye Cristo, mas yá solo s’acradita ne l dinheiro. El ye milagre para to ls males.
Nesse Outonho, antes de las purmeiras giladas arreganháren ls dientes, Marie sentiu friu. Staba cansada, mas calma i serena.
No die an que bieno l tiu de la farina, batiu a la puorta, chamou, tornou a chamar i naide respundiu. Outro mundo habie acabado. Marie i l zbarrulho daqueilha aldé de la prainura anterrórun-se alhi mesmo, ne l suolo d’onde habien medrado, aquercentando mais ua camada al chano de la stória.
Carlos Ferreira (2003)