Mostrar mensagens com a etiqueta oureginal. Mostrar todas as mensagens
Mostrar mensagens com a etiqueta oureginal. Mostrar todas as mensagens

quarta-feira, 16 de janeiro de 2008

Fui an Purros


cuonta de Faustino Antão


La senhora Ritinha, era assi coincida por ser mulhier dun tiu que tenie ua Quinta fuora de l’aldé i hardou bienes que l tornórun l home mais rico de Purros. Habisse eilha casado cun tiu Raposo i serie Rita ou, quien sabe, Ritica, que inda queda mais abaixo, cumo las demais que habie ne l pobo, i nun éran poucas. L senhora, atado al rabo de l nome fidalgo, era lhougo mandado a las ourtigas, mas agora podie gobernar dues buiadas, ua na Quinta de las Fornalhas, adonde ponie uns probes cuitados de quinteiros, i outra tocaba-la eilha mais l home. Arrodeada de criados, que l’aturában an pagas de l quemer i de l bestir, yá se podie antitular i amprouar cun un nome mais xique.

Nun hai nada que ls ricos nun téngan, mesmo que nun l quede bien. Aquel nome tamien le naciu de la muita miséria que porqui habie, de la fame i la penúria. Porque a mirar par’eilha, ancolhida i spremida, era zmerecido, inda porriba andaba siempre de cara amouchada, solo deixando ber l narizico ampinado, siempre que palraba cerraba ls oulhicos redundicos cumo necras, que até le assentarie bien l nome de ratica. Quedaba tan bien gobernada als uolhos de todos, cumo gobernada queda ua burra quando l’albárdan cua albarda bielha.

Naide sabie bien porquei se tornou tie por permisson de l cura n’Eigreija matriç. Cun boda farta, anquemendada por el, que todo podie nua aldé de pelintras, cun ambites para todos. Adonde todo mundo s’apersentou, bien lhebes i pies çcalços, calçados nun quedórun mas la barriga si anchírun para uns dies. Yá sien pai nien mai l morgado, antradote ne ls trinta, quedou sastisfeito.

Era questume nesse tiempo i cun esta giente, casar-se morgado cun morgada, rico cun rica. Quantas bezes anté aparentados, aprimados bien achegados. I se nun se fazien de mais achegados era porque nun se podie, l registro oufecial nun deixaba i l miedo de dessa ounion salíren cimpres tamien era muito.

L causo de l que habie ne l lhugar de Matanius, metie miedo a qualquiera, arrepelaba só d’amentar nel. Ser duonho dun cundado i nun ser duonho de l assossego nun serbie de nada, de l’ounion de suortes, tapados i lhameiros fúrun muitos, mas de la cama solo saliu ua, que agora ampeçou a botar tetas i a sentir ls calores de mulhier. Birou canseira, birou machica. Biraba este mundo a las abiessas, quando ls ataques de tremuras le dában an fuorça. Sien saber l que fazer, nien saber l que la rapaza tenie, la bida de ls senhores de Matanius quedou un Anfierno. Cumo muorta-biba, rebolcaba-se ne l chano cumo ua potrica, anchafurdaba-se cumo cochina, arrepelaba-se i arrebunhaba-se cumo gata, zgrinhada boziaba chamando denomes als sous i amentaba noutros, l mais deilhes yá habien finado. Era l demonho. Éran las almas çprumadas i çpreziadas que pula boca deilha querien que justícia fusse feita para assi passar pa l outro lhado de l purgatório, assossegadas i lhimpas, dezien ls pinches de bruxarie. Aqueilhes cachos, la moçona nun era giente, znudaba-se para se lhibartar daquelha calma de l cuorpo, bababa-se nun xufrimiento sien pareilho. La cimpre, quando arrefecie, de nada s’alhembraba i festicas pedie pedie. Quedaba mansa cumo qualquiera.

- Son parientes achegados, quaijeque armanos als pais de l’anfeliç.

Era assi mesmo, sien tirar nien poner, que las pessonas falában. L pobo ye que sabie, era juiç antendido, benisse alguien a dezir l alrobés. Anton nun era que até ls mais deilhes, quando eilha assi staba, até coincien la boç de quien pula boca deilha falaba, por quien eilha chamaba i porque rezon l fazien! Quando un pobo para un lhado se bira ye melhor nun l cuntrariar.

Mas de la senhora Ritinha de Purros nada nien naide sabie, s’era de famílias ricas ou probes, se la cepa era de parientes. Filha d’algua porsora purmária de baixo nun era, era anculta, nien ua lhetra de l tamanho de l campanairo eilha coincie, filha d’algun doutor, solo se doutor de scanho porque ronha si tenie muita, tanta que naide sabie adonde la daprendiu i cumo la recolhie toda, sendo eilha de l tamanho dua quarta. Serie filha zorra d’algun melitar que porqui andubo na guerra de ls Alhapins? Cumoquiera que si. Mas essa guerra habie sido hai muito tiempo i bien zarmanada de las outras. Era berdade que deixou ne l cunceilho giente bien melhor na bida que dantes, assi i todo sembrou muita zgrácia, tanta que habie muita giente que agora se sentie ne l Anfierno, deixando d’acraditar nas práticas de l pregadores que inda botában fé an dies melhores i na salbaçon de las almas. Porque para eilhes la zgrácia habie sido cumpleta. Naide sabie quien lhadronou a quien, muortes i zonras por todos ls cantos, l cheiro a podre era muito. Esta guerra fizo l que to las guerras fázen, piorou las cousas que quantas bezes yá nun stan bien, deixando todo çcunchabado. Ye por ende que cuido que se puode benir a saber algue cousa de la bida de la senhora Ritinha de Purros.

Si se cuntaba, assi a modo de dízen ls mais bielhos, mas naide ten la certeza que l abó de tiu Raposo se dou bien cun esta teima i culs que la fazírun que durou anhos. Que ls cabanhales siempre stubírun de portaladas abiertas i a la çposiçon de las cabalgaduras de ls tenientes de la fuorça de lhibartaçon. Por falar an cabalgadura, apuis bamos a coincer tiu Raposo. Tamien canhonos i bitelas, chouriços i persuntos, fogaças i remeias de bino nunca faltórun, i quantas bezes nun éran de la dega nien de la cuba del, mas si donde el sabie que ls habie. Que ls triatos ne ls palheiros cun palha i feno serbírun para aquemodar las mulas que se percisában bien aquemodadas para lhebar las scopetas, ls canhones i caixotes de tiros. Mas la guerra yá habie acabado hai tanto tiempo!...

Mas quien nun sabe que ls fabores de la guerra i las feridas cuntínan por muito tiempo apuis, nien ua cousa nien outra se squece dun die pa l outro. Las feridas, apuis de lhambidas, muitas bezes sánan, ls fabores relhémbran-se i quaije siempre se québran. Cuido que Rita, agora pormobida a senhora Ritinha, fui cumo ua sploson fuora de tiempo, un fabor quebrado de l tiempo de l manhoso abó Raposo, que quedou amouchado, cumo amouchados quédan muitos de ls carranhas. L mundo sabe que quando ua guerra acaba ou las partes quieren que acabe, quien mais lhuitou ye quien mais zgraciado quedou. Fui l que acunteciu culs melitares, quédorun sien nada i sien tener para adonde ir-se, nien cun quien casar las filhas i las nietas.

La família de quien era naide l sabie. Anton. solo podie acuntecer ua de dues cousas, ou era probe i desses la stória nunca reza, ou cousa mala i percisou de ser scundida. Ser de giente que perdiu la guerra tamien nun era buono, era siempre melhor quedar de l lhado de ls bencedores i inda melhor de ls que deilha anriquecírun. Mas las pessonas, s’arrepararmos bien, dan siempre aires daqueilho que son. Diç-me de quien yes lhougo te digo quien sós. Tamien cun tiu Raposo assi era, de falas mansas i manhosas, nun daba punto sien nuolo. Nieto de l mais grande aldruqueiro destes alredores, cuntinaba l barrigudo Raposo la nomeada de família, fazendo del un asno sien eigualha. Naciu, medrou i angordou nua família garunhas, de l abó daprendiu a rober las unhas, de l pai a criar çarro. Zaragateiro i quemilon, morrie-se de miedo se nun quemisse todo, lhambie las malgas de l caldo mais que cochino la pila. Era bruto i teimoso que nien ua mula, anchertado an cuorno de cabra, ambirraba por todo i cousa nanhua, porque le cuorre nas benas essa cisma de prejunçon. Solo assi s’antende porque agora éran duonhos de la Quinta de las Fornalhas, que quedaba fuora de Purros. Parende nunca le coincírun parientes, mas muitos amigos de l tiempo de la guerra.

La senhora Ritinha, siempre çunfiada, todo fazie para que naide mamasse an sue teta, dando muostras que la teta adonde eilha mamou tamien nun serie grande cousa. Chegaba a lhamber l unto que quedaba ne ls dedos, apuis de mexer ne l toucino nun fusse por ende a ser lhambido pul perro. Forreta que nun se sabie s’algua beç habie dado ua smola. Pedinte que a la puorta se l’achegasse smolando un rascanho, lhebaba zanda i un maltrato de mandrion ramilhado cun quantos nomes i oufénsias habie. Pa ls criados éran las códias de l pan duro i toucino cun ráncio porque habie que lo aporbeitar.

La Quinta de las Fornalhas queda a meia jornada de camino de Purros, bien antranhada nas marras de dous termos. Siempre squecida i scundida, nun l fui nada quando la guerra porqui se fizo anunciar por giente stranha que bagamundaba por atalhos i carreirones, de tierra an tierra, cun sues cabalgaduras arreadas a jeito i alforjas. Bestien jalecos, capotes i botas de canielha, toda esta fardoca le serbie para drumitar, cabalgar ou muntar ls córrios. De ls cachaços çpindurában correias, cordones i scupetas, ne ls bolsos facalhones i saquitas de cigarros cun proua i eisebiçon d’amostrar ls prémios lhadronados i struncados. De cifaifos i pelos lhargos atado cun lhenços de ties, éran ua mescla de brutamontes, pequenotes i barrigudos que metien arrecelo a qualquier eisército.

Este gentiu spalhou l miedo i l pabor, spetou nesta tierra un sentimiento de terror, sien lei nien tino i de que naide staba lhibre nien portegido. Biolában i matában, botando pa ls bichos ls cuorpos que sobrában de ls sous festins macabros, i fazien todo isto sien precisar de cerrar ls dientes. I la Quinta de las Fornalhas si era un sítio ermo. I éran ls ermos ls mais apetecidos, ls que eilhes mais gustában. Cumo fieras ne ls matagales i nas madrigueiras, ende se scundien. Assentában por dies i nuites, botában las béstias al pástio i siempre d’atalaia podien fugir a tiempo quando nun s’angarriában. Quantas bezes ende se quedában acoutados cumo lhobos dies i nuites solo sendo scorraçados puls melitares.

Que fui l que acunteciu na Quinta de las Fornalhas? Quando ls melitares alhá chegórun, la Quinta era tierra de naide, zimada de pessonas i teneres. Tulhas, degas, bacas, bitelos, palheiros, loijas, canhonos, cabras, cochinos, parros, pitas, nun habie sobrado nada, ls lhibartadores habien tardado muito. Tiempo de mais, tiempo que sobrou para demudar para siempre l çtino de la Quinta de las Fornalhas. Muitos anhos apuis era la família Raposo que deilha tomaba cuonta. L rebiron ampeçou nua tardica bien armana de tantas outras que porque se coincien, naide podie adebinar que eilha iba a birar la stória dun matrimónio i sue filha.

Na huorta adonde habien chegado hai algun tiempo, yá se fazie sentir l cheiro a tierra molhada, l oulor de la ceçon tenie poucas ganas de salir d’antre las lheiras de pumientos, tomateiros i frajones. De çacha na mano siempre cun atento a las augadeiras, donde an onde acudie al zbarrulho de las augueiras que, cumo lhadras, roubában l’auga que a sou tiu cun sfuorço i ampeinho tanto custaba a sacar de l poço. La ciguonha, nua dénia cierta i cumpensadora, fazie ua chiadeira que cul chapelhar de l caldeiro s’armanaba custruindo ua moda que se repetie cumo se fusse l mandon de l tiempo. Mas nada disso ampedie que de beç an quando eilha nun ateimasse cul tiu que querie ser eilha a sacar l’auga.

- Á home, deixa-me agora a ser you un cachico a quedar al caldeiro!

- Yá te squeciste l que dixo l tiu andreita, que passou acá a camino de Trabanca, de las tues cuostas!? Nien se calha te queixas solo para me poupar.

- Nun ye nada disso mulhier! Stou bien assi. Cul tino alhá neilha nien mais m’acordei deilhas. Quando me dolíren i nun fur capaç lhougo te l digo! Agora, nun t’ambaies, mira-me pulas augueiras. Fai-se tarde i la rapaza stá solica an casa. Aqueilha nina ye todo l que tenemos. Nun t’acordas de quando eilha naciu, tan pequerica, que tu cuidabas que nun se criaba!? Quedeste mala por bias de la parir. Nun fusse you a dá-te uns caldicos de pita i eilha s’afazer a la mamadeira de la chibica i nun tenie nanhua de bós. Tu arribeste-te, eilha pa la sumana bai pa l pobo para s’ir a la scuola culs outros. Cumo l tiempo passa eiqui ne la fin de l mundo, cumo dezie tue mai, que Dius la tenga, quando te çcubri: Á rapaç, tu nun debes ser grande cousa para andar atrás de la mi rapaza, parqui adonde naide ben i naide s’afai! Será que t’afais? Quando tube que registrar l nome si bi la scuola, mas quedaba alhá loinge ne l toural, i zanimei de la spreitar. Nun me sal de la cabeça esta de quedar apartada de nós, nun coinhece naide... Porqui inda s’antreten culs gatos i perros. Será que se quier quedar culs outros garotos? Nun fusse you obrigado a mandá-la i nun iba. Nun tenemos mais nada neste mundo, todo l que tu cuidas que ye fertuna nada bal sien eilha, que todo l que fago na bida ye por mor deilha. Que Dius me lhiebe s’acauso fur, mas nunca eilha. Nun me sal de la cabeça.

- You sei home, cumigo ye l mesmo, mas ten que saber ler i esso solo s’alhá fur, nós nunca daprendimos i agora somos uns burricos, uns cimpres. Moramos acá ne ls quintos de ls anfiernos. Que sabes tu i you de l mundo?

A el nunca le gustou de fazer la rega a las tardes, que siempre ateimaba, la tierra stá un forno, l rechino ye mi fuorte.

- Mulhier, ye berdade que a las lheiras le gusta este frescor de la regas pula nuite, mas se fusse pula manhana quedarien cun auga para atamar la sede pul die.

Era ua cousa quel nunca iba a tener la certeza. I l porquei, tamien só Dius sabie. De l carreiron, que abaixaba lhadeira abaixo, ampeçórun a oubir tamanho bruido que solo s’armanaba a termienta, salida de las patas de cabalhos i mulas ancubiertos pula polareda alhebantada de l trote. Corridos donde nun se sabie, mas a la Quinta de las Fornalhas se querien arrimar. Nien tiempo de se scunder tubírun, que lhougo la fúria i rábia daqueilha scumalha se fizo sentir. Solo se salbou la nina que, quijo l çtino, nesse die fui cun un probe pelegrino, que de tierra an tierra por ende fazie l sou camino. Ajudado por un burro bielho, carregando ls sous traste i la sue alma nua de paç, habie abandonado ls prazeres de l mundo yá muitos anhos, a esta bida eirrante se habie antregado, staba apartado de todo i de todos. Sien pecados nien cuontas a dar, cumo l biento deixaba-se lhebar, pula arrenega de nun querer lhuitar. Quando se dou de cuonta de la zgráçia que s’arrimaba a aquel sítio i que l peligro pa la nina era muito, an sou burro i capa l’amouchou. Para bien lhoinge la lhebou, i cun el bagamundou por sítios çcoincidos.

Anhos apuis, quando la guerra acabou i l assossego i paç als termos ermos bolbiu, l pelegrino achou por bien antregar la nina que naqueilha zgáciada el habie lhebado de la Quinta de las Fornalhas. Quinta que agora era tocada por tiu Raposo. Assi, aqueilha nina que naciu amperrunhadica, que manou na mamadeira de la chibica, que sous pais amórun i registórun de Rita, que por eilha regában la huorta na Quinta de las Fornalhas. Donde nunca habie de tener salido. Donde habie sido ua nina feliç, cun muitos mimos i carinos, arrodeada de ls sous pitos i gaticos fizo a sou modo l mundo. Fui salba de ls farrapilhas i matadores i lhebada por un bielho pelegrino que deilha cuidou mas de cousas buonas arredada quedou. Nun fui a la scuola, cama nunca mais tubo, quemiu las sobras i las sopas de códias, ousou trapicos i ne l sou pelo nun mais tubo ramicos de manjaricos. L bun pelegrino nada podie fazer, guardaba-la mas l sou tino de pouco ajudaba. Querie-la muito, mas pouco le podie dar. Un pelegrino nun ten cama, nun ten mesa.

Casou-se cun Raposo, n’Eigreija de la pobaçon de Purros. Hoije l nome de senhora tenie, i bien merecido era.

Faustino Antão

quarta-feira, 26 de dezembro de 2007

La fin de dous mundos

Cuonta de Carlos Ferreira



1. Mil anhos antes

Corrie l anho 1000. La bielha Flacilha, sola, miraba i scruitaba al redror. Pulas carreiras i carreirones que s’assóman pa l Riu, ls sonidos de ls relinchos i l scatrapulhar de ls cabalhos de la mourama yá algun tiempo que habien calhado l rastro de fários malos. Para quien tenie ls uolhos tan afeitos para ber las mais pequeinhas defréncias de las miradas daqueilhas tierras, ls feitiços de l lhugarico que medraba na preinura, d’anho para anho, éran cada beç mais grandes i barulhentos.
Ls cabalhos de ls crestianos passeában-se agora de ls dous lhados de las arribas. Na capelhica de l Castanheiro, un cura pregaba. Cuntaba la bida dun tiu que se chamaba Cristo. Quando l sou último home, Rufino, inda staba bibo, habien ido ua beç alhá, mas nun antendírun nada de la prática de l cura. Falaba contra ls mouros, de pecados i milagres, i dun Dius único que staba an to l lhado mas nun se bie.
Flacilha solo coincie l dius que ardou de sous pais. L Alto, l Cabeço, l Sol. Era el i mais naide que an cada nuobo anho fazie remedrar outra beç la bida que nacie de la tierra. To las alboradas, assi que s’amostraba, streformaba la nuite an die. Esso si era un milagre berdadeiro. Ls que pregaba l cura nun tenien sentido. Nin se bien, nin se podien probar nin ampalpar!
Apuis que l sou Rufino se morriu, yá muitas lhunas que moraba eilha sola naquel castro, perdido a meia lhadeira de las arribas. Yá naide querie bibir ne ls castros. Ls mais bielhos morrírun-se, outros matórun-los. Ls mais moços, tal cumo ls sous nuobe filhos, scapórun-se pa ls lhugares nuobos de l praino. L redadeiro filho a ir-se-le, Fausto, inda la quijo lhebar cul, mas eilha zirrou que nó. Tenie l sou Rufino malo i deixar la sue casica, perder de bista la mirada de l’auga de l Riu a correr era matá-la. Por esso quedou. Las fuorças para caçar yá éran poucas, mas eilha sabie ambudar ls peixes. Meia dúzia de xardicas i algues yerbas, fruitos ó raízes dában-le goberno para un quarto de lhuna. La cabra que tenie iba dando algun lheite i serbie pa ls dies de maior apertura. L praino tenie ls ambiernos mui frius i mui lhargos, i lhaboriar la tierra nun era para eilha. Naide l’habie ansinado a fazer essas cousas i era perciso asperar muito tiempo para colher algun sustento.
Als castros d’an pie l Riu, habie-le dado ua malina sin cura. Parecie que tenien sarna. Al sou, çque l cura de la capielha de l Castanheiro le puso l nome de Mal Lugar, naide quijo tornar alhá. Todo mundo se scapulhiu para ajudar a custruir nuobas aldés. Queimában l monte i no ourtuonho que medraba criában ganados d’oubeilhas. Amuralhában las canales abiertas i ne l balhe desses cerrados angordában bitelos de bacas burmeilhas cun marrafa, que serbien tamien para arar i puxar al carro.
Flacilha yá nun era desse mundo. Caçar peixes i un ó outro animalico, colher spárragos i outras yerbas i buer auga n’augadeira de l’Ourrieta era la sola maneira que sabie para dar goberno a la bida. Eilha fazie parte de l bielho mundo, cumo dezien ls sous filhos Fausto i Reburrino. Ardeira desse bielho mundo de castros, çpindurados nas faias de las arribas, eilha era la última águila sin alas que quedaba. Nun antendie porquei las gientes yá nun se deixában adomesticar pula cumpanhie de l Riu. Ls homes querien mais i ls castros yá nun tenien mais nada pa le dar.
No percípio de l Outonho de l anho 1000, quando ampeçou a sentir que las fuorças la deixában, acocou-se nua lhastra de la borda de l Riu i arramou alhi l cuorpo. L rugir inda manso de la corriente arrolhou-la i deixou-se quedar. Apuis de ls alcaforros habéren cenado, quando las scarabanadas d’Outubre angordórun l riu, la corriente barrenta lhebou ls uossos bielhos de l cuorpo cansado de Flacilha i, a la par, todo un mundo de castros que zapararecien para siempre.
L cura yá habie pregado essa fin de l mundo, mas staba inda mui acerca para se ber.




2. Mil anhos apuis

Corrie l anho 2000. Marie era la única persona que moraba naqueilha aldé. Uns pul Natal, outros de Berano, pulas fiestas de la cidade, ls filhos benien a bé-la. To ls anhos era la mesma çcuçon.
— Mai, eilha ten que benir a bibir cun nós, dezien-le ls filhos.
— Quien, you? Stá-se eiqui tan bien. Fazei la buossa bida, que la mie feita stá, respundie eilha.
— Cun esta eidade, nun puode quedar eiqui eilha sola. Podie al menos ir para Miranda, pa l Lar de ls Bielhos, tornaba l filho.
— You nun sou assi tan bielha i nun stou sola. L perro, la burra i la casa fázen-me cumpanhie. A las bezes bou al semitério a arrincar las yerbas i a falar cun buosso pai i culs outros que alhá stan. Eilhes ye que stan solicos. Solo me ténen a mi. Yá naide ben a bé-los, nin pa l die de finados. Nun habie d’haber dreito d’abandonar ls muortos! Quien me quejir tirar de casa, tira-me la bida. Deixai-me bibir.
Naqueilha aldé habie morado muita giente. Marie lhembraba-se de lhaboriáren l termo todico. Huortas, cerrados, centeno, trigo, ua ó outra binhica i ganados. Las personas solo persisában de l’ajuda uas de las outras. L restro era l termo i l trabalho que l daba. Todo l sou sustento salie dalhi. Pouco ó nada benie de fuora, pouco ó nada iba para fuora. Amanhában-se cumo podien. Uns anhos cun fame, outros cun pouca fartura, ua pierna atrás de l’outra, naide se queixaba.
Un die, las personas ampeçórun a saber d’outros mundos i, als poucos, fúrun-se indo ambora. L denheiro era l que todos buscában i aqueilha tierra, por mais lhaboriada que stubisse, nun daba desso. Uns fúrun pa l Brasil, outros pa la França, outros para Lisboua, outros para Bergáncia i ls que quedórun porqui fazírun casa nuoba an Miranda.
Aqueilha aldé yá fazie parte doutro mundo, yá nun cabie ne l tiempo d’agora, las personas fúrun-se a bibir para outros sítios.
Marie nun antendie l que chamaba las personas a deixar la calma de l sou termo para bibir anrezinados an caixotes ne meio de fumo i de bruído. Ye berdade que ganhában denheiro, mas tamien tenien que mercar todo. A eilha, pa la fogaça, la saca que le traie to ls meses l tiu de la farina, la sue pitica pedresa que ponie un uobo to ls dies i la sue huorta, bundaba-le i sobraba-le.
Yá se habie afeito a bibir sola, mas faltaba-le la risa de la canalhada menuda. L’última beç que stubo culas nietas, Natalie i Andreia, cuntou-le l remanse de Fausto i Reburrino. Aqueilhes que hai mil anhos atrás habien deixado l castro de la mai Flacilha para fazéren aqueilha aldé.
Agora, la Flacilha era eilha, i las sue nietas éran Fausto i Reburrino. Anque l tiempo de ls homes d’hoije se cunte siempre al palantre, el anda al redror cumo l Dius Sol de Flacilha. Eilha ye l Outonho i las nietas la Primabera.
Marie acraditaba na fin de l mundo de l anho 2000, mas nun tenie miedo. Essa fin de l mundo, era la fin de l sou mundo, l mundo dua aldé que por mil anhos bibiu de la tierra de l sou termo i que agora yá naide querie lhaboriar. Na capielha de l Castanheiro, yá dieç anhos que nun se dezie missa. Hoije, para oubir la prática yá nun era perciso ir a la capielha cumo datrás, bundada acender la telebison. L dius inda ye Cristo, mas yá solo s’acradita ne l dinheiro. El ye milagre para to ls males.
Nesse Outonho, antes de las purmeiras giladas arreganháren ls dientes, Marie sentiu friu. Staba cansada, mas calma i serena.
No die an que bieno l tiu de la farina, batiu a la puorta, chamou, tornou a chamar i naide respundiu. Outro mundo habie acabado. Marie i l zbarrulho daqueilha aldé de la prainura anterrórun-se alhi mesmo, ne l suolo d’onde habien medrado, aquercentando mais ua camada al chano de la stória.
Carlos Ferreira (2003)

segunda-feira, 19 de novembro de 2007

La grandura dun delor

Por Faustino Antão

Apuis dun die de sementeira, dar uns tragos na bota de bino era l que l mais de las bezes fazie, un bun modo d’atamar la secura i amolhecer l’aspereç de las gorjas. Mas naquel die nun era solo dua pinga qu’el percisaba. Sentie la falta d’algue cousa mais fuorte para aplaquiar aquel oupor lhougo a la nacença. Palpitaba-se-le, pulas bentas que traie, que tenie ganas de s’anroscar i anrodilhá-lo, birando-lo cumo se fai a las tripas de ls cebados apuis la matáncia, para assi fazer del un paçpalho.

Las gorjas quedórun assi apuis de passar l die agarrado al sembrador i a la rabiça de l arado. Deixar ua torna bien a modo d’agarrar las corrientes d’auga, tocar la junta que s’apaçmaçaba i s’afazie a las scassas palabras, que se mobie nua passada cúrtia i bagarosa, mesmo que l’anchura de la suorte i de l die fússen bien lhargos. S’algua gana le benie era sacada pulas ferronadas de la guilhada, que nua oubrigaçon ampuosta nun podien parar até la semiente spargida ne l arrastrado quedar cubierta.

Nun tenien cunta las bezes que sacou l lhenço d’assonar de l bolso, an to l die. Anrodilhado i ancardido, pouco lhimpaba, mas sacaba-lo nua teima de se lhibrar de l sudor colado al puolo que, alhebantado naquel abexedo, cumo cúscaro se le agarraba a la cara i a la scuma que le nacie ne ls beiços.

Mas aquel die nun fui armano als outros. Arrastrou, sembrou i ampeçou la torna cul sentido alborotado i bien çtante dende. Nun houbo un stantico que ende se quedasse an paç. Zertaba cumo perro que nun conhece duonho. Se hai dies an que un home antrega l çamarro i bende l’alma al diabro este fui un deilhes.

Las tripas armanában-se a todo este stado de cousas, nun le pedien nada. Sien el se dar de cuonta, yá sue tie habie botado mano dun rascanho de la fogaça i dues sobras de cebolha demolhada ne l saleiro. Nun tenie fame, nun tenie ganas, aquel quemido nun l’iba a saber cousa cun cousa. Mas ateimou. L queimor de la cebolha nun l sentie, las piedras de sal rebolbien la códia que nien papa quedada. Tamien ls sous dientes se negában a moler aqueilha mistura de quemido.

Agora, sentado ne l puial de la puorta i quando l bino fazisse cama ne l stómato pa l maçcado, talbeç arribasse. Mas aqueilha paçmaceira de l bandulho era seinha que la rebuolta yá nun staba solo ansilbada an sue cabeça. Cun estes arressaios, daba muostras de ser baliente, a fazer fé noutras que tubo, que fúrun piores que pulberino çtruidor de gabielhas i parbas, solo que este querie çtruí-le ls sentidos para siempre. El coincie-las bien. Ampeçában quaije siempre cumo se fusse ua morrinha na crona de la cabeça, mas nun sfregante birában nun martelhar duro i fuorte cumo malhadores a bater an fierro nun çpique na frauga.

Las sues antranhas stabán stranhas. Tan stranhas que solo se habie sentido assi quando l filho mais bielho s’afogou. Mas todo habie acuntecido hai muitos anhos. Maldita tarde aqueilha. Quedou siempre grabada an sue mimória, antristeciu-le para siempre l coraçon de tiu i de pai. Quedar sien un filho nun ye cumo quedar sien un bornal, sien ua junta, sien un ganado, esso todo poderá benir apuis. Quedar sien un filho ye quedar sien un cacho d’un. Un filho que s’afoga nun ben mais.

Nunca chegou a dantender porquei tubo de passar por tamanho anfertúnio, por tamanho delor. Chorou anhos a filo, rezou riestras d’Abé-Maries, rosairos sien cunta. De nada serbiu. Concho de bida! Si hai horas bien malditas? Que fiç you para merecer tamanho castigo? Éran estes marmúrios ourtigantes i pochos que nun l deixában assossegado. Serie todo esso obra de l çtino, i qu’el tenie que cumprir!?

Querie tener culpa mas nun sabie cumo ancuntrá-la. Querie çculpar-se mas nun sabie cumo fazé-lo. Fúran anhos i anhos nua cundanaçon própia de quien muito quier i ama aquel garoto, mais que todo l que habie neste mundo. Chegou a ouferecer-se an beç del: Mais balie que tubisse sido you! Trocaba de lhugar, porque aquel garoto tenie ua alma sien macla, pura, branca, sien pecados, amanhadica pa l’eidade que tenie. Frolie ne l sou coraçon un tiempo nuobo. Ganhou la stima de ls mais bielhos pula eiducaçon i respeito. Tenie l’amistade de ls mais nuobos por ser camarada i berdadeiro…

Habie-se ido para siempre, quando tenie tanto para bibir i suonhos por acabar. Nun staba cierto. Jesé chegaba a dubidar de sue fé, chegaba a desear ua demanda cun quien toca l mundo. Se la tubisse, habie de lhuitar cun quantas fuorças tenie para poner aqueilho todo an bun camino, habie de ditar ua lei pa que la muorte nun lhebasse ls buonos.

Tamien Sabel, se reboltou, maldezindo, nun querendo aceitar l assucedido pa l sou garoto. Porque nun lo lhebou quando era un anjico, i solo agora que era un moçon capaç de sacar auga dun poço para regar l milho? Nun era qualquiera un, era aqueilho qu’eilha carregou, que sentiu pula purmeira ber bulhir i fazer anchar sue barriga, l purmeiro que tubo, aquel que fizo cun qu’eilha sentisse l gusto de birar mulhier, mai. Éran estas i muitas outras percuras que fazie. Oubrigou a bender la lhata adonde staba aquel maldito poço, nunca mais quijo salir sola para aquel termo. Palpitaba-se-le que l anfertúnio que lo lhebou, inda se mantenie de spreita para ber se lhebaba mais, mas deilha nun habie de sobrar mais nanhun. Fazírun l antierro, mas tenien-lo siempre ne l sentido, amentában-lo, mirában-lo, falában cun el siempre que querien. Las besitas al cemitério atamában sou delor.

Jesé, agora, só querie tener la certeza de que nun habie perdido la rapaza. I éran tantas i tamanhas las dúbedas que lo atormentában, acabrunhában i reboltában... Habie dado l permisso par’eilha s’ir a tener cula madrina a las Américas. Mas porquei l fizo? Starie el buono de l juízo? I se la bida deilha nun atinasse? Nunca s’iba a perdonar. Sien falas, d’uolhos molhados i puostos ne la fin de la rue por adonde la sue nina se habie ido a agarrar la camioneta pa l camboio. Aquel oulhar pasmado era cumo ua frincha por adonde salie ua mauga tristonha i doliente. Solo se dando quanta de l balor de tener ls filhos al pie apuis de s’íren. Eilhes éran cumo ua candeia que alhumbraba la sue bida. Ls filhos dában-le alegrie i fuorças de nun parar.

Staba tan acobilhado an sous pensamientos, que nien arreparaba que Sabel, sue tie i mai deilha tamien, lo acumpanhaba nestas horas de xufrimiento, d’angústia, de solidon. La tristeza pon las pessonas xordas, amboubece-las. Mas eilha de beç an quando miraba-lo i soltaba alguas palabras, cumo quien quier trocar aquel siléncio por outras, a ber se lo sacaba de las trebas. Mesmo que la gana deilha fusse quedar calhada i estas fússen sacadas cun tamanho sfuorço que solo eilha sabie cumo salien. Mas que outra cousa podie fazer!? Solo sabie l tamanho daquel zánimo porque l sou nun era mais pequeinho. Merterizaba-se, culpaba-se de nun tener al pie deilha la rapaza. Bonda-te esse rascanho até hora de cenar? Ou quieres mais algue cousa?, dezie eilha a sou tiu. Dórun permisso porque cuidában que era l melhor par’eilha, mesmo ampenhando to las alegries. L’alegrie de ser ua rapaza guapa, sana, scorreita, porque bieno apuis de dous rapazes. Quedou siempre l mais querer de ls armanos, l reparo de todos i duonha de to ls mimos. Fazírun ampeinho nua eiducaçon ne l respeito de ls mais bielhos, daprendiu a fazer todo l que ua rapaza debie saber. Sabel querie xufrir sien que naide bisse, mas, cumo scunder l que le iba n’alma, se ls sous uolhos éran cumo dues jinelas abiertas i denunciadoras?! Tenie que ser cumpanheira de sou tiu an todo, i el nesta hora bien percisaba. De l armano mais bielho nun dantendiu. Agora nun querie atar outro zgusto, nun querie zeiludi-lo. Habie jurado que percurarie ancuntrar las palabras d’ánimo para el, até que l coraçon de mai dezie-le, alhá bien ne l fondo, que quedaba sien la filha, mas todo iba a ser melhor quando eilha fusse mai i quedasse a sou pan quemer.

Era ou nun era este lhugar ua tierra madraça, adonde nun habie feturo? Era ou nun era berdade que tamien eilha quando fui rapaza querie ua bida melhor? Que esta tierra era probe i squecida, antriçada i çtante de l saber? Tierra pequeinha adonde las famílias yá nun cabien? Fizo-lo cula çculpa de nas Américas haber un lhugar buono, ua bida mais farta, un feturo çfrente. I eilhes querien todo esso par’eilha.

Casou-se cun Jesé i habie-le pormetido que le darie ls filhos que el quejisse i que beníssen cula gráçia de l Sprito Santo. Agora sien sue ajuda, sou tiu nunca s’iba a perdonar por bias de la rapaza. Coincie-lo tan bien cumo coincie las sues manos. I cun eilha, que era sue mai cumo iba a ser? L coraçon de mai nun ye fácele d’aturar quando queda baziu, i agora asparcie-se a un rodielho apuis de trocido. Cumo coraçon nun botaba pinga. Quando bieno la rapaza fui la maior alegrie, porque se quedou sola ne l meio de seis, cumo frol que arrebenta ne l meio dun huorto.

L que eilhes fazírun nun fui çfrente de muitos. Tamien la filha de Jesé Einácio i de Alípio salírun de casa. Sien cuntar las rapazas que fazien cumpanha a famílias anteiras, que porqui bendien l que tenien de raíç. Arrematában ls trastes para pagar la biaige, fazendo ua corriente que solo an tiempo de guerra s’armanaba. Íban respundendo a las cartas de chamada i aceinhos de l Stado, para passar la mar para sítios muitos deilhes mais loinge que l anfierno, donde nunca mais benien i por ende se quedában, sien que las demudas fússen assi tan buonas cumo fúrun sonhadas. Estes scapados por alhá se quedában, mandando nuobas, remuniando sauidades i ganas de un die bolber nien que fusse solo de besita. Mas agora que la sue rapaza tomou l mesmo rumo ye que abaluában bien a quanto ua mai i un pai ten que s’assujeitar para bien de ls sous.

Ai balha-me Dius! Se podira tornar atrás!, éran ls piensamientos de Sabel. Mas nun era arrecular un ou dous dies, mas si muitos anhos, aqueilhes todos an que al serano la ponie al cuolho, la lhebaba al chinchin, le cuntaba cuontas para se drumir, que le peinaba aquel sou pelo oundiado de quelor d’ouro, l’ansinaba a tomar cunta de las monas, la bestie para s’ir a la scuola, a la doutrina.Tornar a ansiná-le cumo se fila, cumo se fai meia, cumo se fai l caldo, cumo se lhimpa la casa, tornar a ansiná-le a ser mulhier. Era esta nina que Sabel querie de buolta, sentada na mesma mesa adonde ls armanos, que fusse sue cumpanheira, l’outra mulhier de casa.

Jesé sentie aquel pulberino que lo zapacénciaba, nun sabie cumo lo habie d’adominar. Las nuites íban a ser piores, siempre assi fui cun el, parcie-le que todo le benie a la cabeça. Adonde starie eilha agora? Starie cun fame, cun sede, perdida? Cumoquiera yá bien loinge deili, la camioneta i l camboio son ligeiros. Sabel, de mansico, de beç anquando percuraba sacar l sou tiu daquela solidon, dezindo-le: Jesé, eilha yá ye ua mulhier, ye fuorte! Bés que quando era pequeinha tamien tu dezies que nun era chorona nien lhebou muito tiempo a medrar! L que fazimos fui porque la queriemos muito, para ber s’eilha ten ua bida melhor que nós tubimos. Porqui nun hai feturo para naide.

Jesé botou fuora las purmeiras palabras dessa tardica:

- Si, tu bien falas mulhier, mas para quei tener filhos s’apuis de taludos se scápan para loinge!?

- Home ten que ser assi! La casa de ls pais ten que ser cumo un niu dun páixaro, l nuosso deber ye dar-le la melhor criacon, i por muito que mos custe hai que soltá-los. Nun quedaba bien cortar-se-le las prumicas de las alas. Nun l’ampunteste de casa, tamien era gana deilha salir. Nun fui assi cuntigo i cumigo? L die de manhana naide l sabe cumo será. Se l que fazirmos hoije fur an fé de que ye l melhor, stamos a atinar ne l bun camino. Lhembras-te que quando ampeçeste alredror de mi i quejiste que fusse la tue cumbersada, siempre me dezies que un de ls tous suonhos era benir a fazer família noutro lhugar, mesmo qu’esse fusse ne l outro lhado de l mundo, mesmo que fusse adonde nun habisse nada nien naide, mesmo que tubisses que ir-te sien mi i apuis you salir cula carta de chamada? Lhembras-te que fúrun anhos i anhos cun essa cisma i esso solo te saliu de la cabeça apuis que la bida porqui ampeçou a melhorar, apuis de ber ls tous filhos sien fame, mais bien bestidos i que merqueste l ganado, deixeste de tener las bacas d’ameias, merqueste la huorta, l tapado de ls Barreiros i la lhameira de la Chaneira, i faziste l sobrado de la nuossa casa? Nun te squeças que siempre quejiste pa ls tous filhos l melhor i qu’eilhes fazíssen ls suonhos que l pai nun fizo! Que siempre me deziste que nunca l’íbas a negar l pedido se quejíssen salir pul mundo? Mesmo qu’esses suonhos para nós séian dies cunsemidos i nuites sien drumir, tenemos que ser siempre justos cun nós. Solo assi sabemos se fazemos l bien. L tiempo l dirá home! Fé an Dius.

Tamien l sol dessa tarde de l més d’Outubre yá arrunsaba ls telhados, scapabasse mudo i sien dar muostras de birar las cousas. Antes de cenar habie que apanhar l milho para aquemodar la junta para soutrodie.

L tiempo fui-se passando. Jesé i Sabel cuntinórun tocando la bida, atrás de la cria, de l tagalhico de canhonas i amanhando las huortas. Doutro modo nun podie ser, ls filhos mais nuobos inda stában por criar, la sina de ser pai i mai era para lhebar até al fin. D’alhá ampeçórun a chegar nuobas de que todo sataba bien. Esso ajudaba-los, porque outro modo nun habie de cuntináren lhigados al outro mundo que quedaba bien mais alhá para abaixo de la sierra de Mogadouro. Bolbidos ua dezena i meia d’anhos ye que la bírun. Agora yá mai de filhas quaije cula eidade qu’eilha deiqui se scapou.

La grandura dun delor, naide la sabe, solo que a las bezes até cuidamos que si.

Faustino Antão

quinta-feira, 18 de outubro de 2007

Francisco Meirinhos - scritos publicados


La nina

Era un daqueilhes meses
Quando cantaba la rolha,
I a estas ninas pequeinhas
Qualquier cousa se l’antolha.

Habie cumprado miu pai
Un tagalhico d’oubeilhas,
I fumus, you i la nina,
Alhá pa l monte cun eilhas.

Lhebemos nuossa merenda
(Era de trigo bien guapo!)
Para cenar a la nuite.
Las castanhuolas nun saco.

L die staba mui cralo,
L monte cheno de froles;
Los paxaricos cantában
Las sues cantigas d’amores.

La nina apanhaba froles,
I arranjaba sous ramicos,
I cantaba sues cantigas
A par de los paxaricos.

Cada cousa que fazie
La palumbica einocente,
Cumo éran sin malícia,
Fartaba de rir la gente.

Yá quaije al anuitecer,
Eilhi al Balhe de l Pino
Ampuntei-la para casa,
I perdiu-se no camino.

You cuidei qu’eilha haberie ido
Dreitica a tener a casa;
Nun me tornei a acordar
De la buona la rapaza.

Mie mai, cuidando que staba
Cumigo bien recolhida;
I eilha, l alma de Dius,
Toda la nuite perdida!

Ai... ai... mie nina de l’alma!
Para dezir la berdade,
Solo de you lo cuntar
Dá-me muita senhardade.

Apareciu al outro die
Arrimadica a ua squina,
Toda rouca de chorar,
La cuitadica la nina.

Naide deixe assi anjicos
Solos al Dius te me dou:
Puode suceder a muitos
Lo que a esta le passou.

Francisco Meirinhos
Publicado por José Leite de Vasconcellos, in Estudos de Philologia Mirandesa, II, 31-34



[Testo puosto cunsante la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa, por Amadeu] Ferreira.

sábado, 13 de outubro de 2007

L juntouro de ls bielhos filósofos


Hai muitos dies ne l anho armanos a aquel. Era un daqueilhes que se bie la lhuna i l sol al mesmo tiempo, i quien daba por eilha até cuidaba que la lhuna se habie lhebantado cun de die. Staba mais que cierto que nun s’íba a poder cuntar cun eilha a la nuite, lhougo que l sol se çponisse assi eilha se scaparie atrás del. Mas amostraba-se redundica, guapa i pimpona, cumo ua melancie madura.

Tiu Jermias miraba para aqueilhas mesclas, a modo de cotras cumo quien mira pa las arribas de l Douro pula purmeira beç. Acoquelhado an lhamúrias, falaba sien falar, gestiaba sien l saber, que até tiu Aplínio arreparou sien querer arreparar.

Apuis de çcubierto, l buono de l Jermias outro remédio nun tubo se nun falar.

- Si stará bien cansadico aquel home, que hai miles d'anhos stá na lhuna!

Tiu Aplínio al oubir tal cousa i dita cun tanta paixon i mesuras, nun fui capaç de se cuntener. L que oubie nun cabie na sue cabeça, i la gana dua çcuçon medrou mais que yerba an scadal.

- Mas qual tiu qual carapuça!? Porque dizes tu tamanha baboseira?

Fui assi, sien tirar nien poner, porque caçuada del nun querie fazer. Tiu Aplínio era mais bielho, mas la cisma de tiu Jermias era tanta que assi arrespundiu.

- Porquei l digo!?

- Anton bós nun bedes l home qu’alhomba cua barda de silbas a las cuostas, çpinduradas nua calagouça, porque las roçou nun deimingo?! Mais bos digo que la mie admirança ye este home nun saber l que le iba a acuntecer, pus ye ua cousa que nun se puode fazer, siempre fui proibido trabalhar an die de çcanso. Als deimingos, stá scrito na sagrada scritura, solo se puode star cula família i besitar ls anfermos. I esso nun ye trabalhar, son necidades, porque todos tenemos família i dolientes, de cama qualquiera puode quedar dun die pa l outro, naide puode dezir que nun hai maleita que s’achegue. I, digos-bos l you, quando quedamos de cama ua cousa que sabe bien ye la besita dun amigo. Quando l anho atrasado, naqueilha nuite scura, you me chimpei de l macho abaixo i scalabrei la cabeça, ende me quedei ua sumana cun zunzineira na cabeça, que de pie nun me sustenie, las besitas ye que fazírun cun que nun quedasse bariado. Porque quando staba solo, sien oubir a naide, you cuidaba que straba ancerrado nua cuba. Anton, dezi-me bós, el fui-se a roçá-las i nun querie ser cundanado... Cumo eimenda, fui puosto alhá, nua de mono para que toda la giente l beia. I nun benga naide a squecir-se de tan grande oufénsia an nun lhebar an cuonta tal zoubediença. Stá mais que cierto, nun cumpensa un ir-se acontra l que stá scrito.

Tiu Aplínio, que botou mano de tanta pacénça quanta Dius le habie dado, i cuns abanadeiros de cabeça, alhá fui capaç de botar falas.

- Mira Jermias, esso ye cuonta, asparecida a lhienda, nun ye berdade, ye assi cumo patranha, fai parte de la eimaginaçon de las pessonas! Scuita-me bien, las pessonas quando nun ténen nada an que s'antretener pónen-se a ambentar. Apuis ye todo fácele, cumo alguas ambençones son tan bien amanhadicas i tan bien eimaginadas, cuntadas i recuntadas, por tantas geraçones que quaije nun hai çfrença dua berdade. Anton s’inda lhebar algue a la mistura, antra puls oubidos cumo sol por penheira. I bós assi cumo muita i buona giente acradita. Assi i todo esta cumo naide la puode zmintir, anton queda ansilbada. Assienta tan bien cumo xambre feito por questureira.

Sien çpegar i cun tiu Jermias de çcuita, cuntinou.

- Mais inda bos digo, quando mirais par'alhá, l'aparecença ye cun home, lhougo ye fácele poné-lo a alhumbar cun ua barda de silbas, que ye cousa que nun falta por ende. Porquei nun l ponírun a alhumbar cua gadanha, cua patarra, cua bienda ou un scrinho cheno de farelos? Tamien nun se puode cortar la yerba, scabar, arrecolher la palha ou bindimar ne ls deimingos!

La cerrona de tiu Jermias yá staba chena culas splicaçones. Nun se quedou. Anté staba çpuosto a cuntar l sítio i an que tiempo se habie passado. Habie sido datrás, quando an bida, esses doze tius, andában a caras a Jarusalen, que apuis birórun apóstulos, spalhadores de práticas, botando falas, rezas, pregones i sermones. Querien acabar culs pecadores, libartar ls homes atafagados ne l mal, querien birar to l mundo pul atalho de l crestiano. Fazien-lo cua sola pregaçon para todos, trabalhar siempre, mas habie que çcansar un die apuis de seis de trabalho.

Pul que se staba bendo ls dous tius nun era tan depriessa que s’íban a dantender! Agora, tiu Aplínio sabie porque l bezino Jermias nun salie daqueilha: ou quedou bariado quando se chimpou ou ls panhos anchapuçados an bino que la tie le ponie arrodiados a la cabeça nun le fazírun bien. Quedou pancon cumo l burro de l cigano. Olha se fusse ua demanda de partilhas!?

Acuntecie-le cumo a muitos, nun poníen ls marcos ou quedában sien se falar por muito tiempo. Habie porqui causos bien coincidos. Mas cun esta queston cada un quedaba cula sue teima. Tiu Jermias nun se cansaba d’ateimar:

- Oulhai, bós nun acreditais an mi, mas que hai por ende muita giente que quier ir-se alhá pa l lhibartar de tamanho xufrimiento, anté yá cuorre pul pobo ua recuolha de bienes.

Tiu Aplínio, anquanto oubie tanta léria, nun parou d’abanar la cabeça. Staba bien fartico. Arrespundiu-le:

- Ah, yá ándan ajuntando!? Puis serie melhor se fusse para yerbicidas para matar las silbas, que son ua praga por todo esse termo afuora, que yá nun s'ancontra, huorta, cortina, rigueiro, caleija, un cachico que seia, an que las malditas nun téngan tomado cunta.

Pul jeito que lhebaba la çcuçon, inda staba para durar. I mais agora que tiu Calros se habie achegado acerca deilhes, i quijo lhougo saber qual era l mote de tan caliente debergéncia. I el si era buono para estas cousas! La nomeada que tenie assentaba tan bien cumo albarda nuoba nua burra an die de feira. Berdade se diga, era home que nun se fazie rogado nestas cousas de l bruxedos. Nun stubo cun meio-queis, nien arrodeios. Assi que fui puosto a la par, tomou lhougo la palabra i botou sue perlhanga.

- Çculpai, á tiu Aplínio, bós hai muitos anhos que me coinceis, mas esso de l home na lhuna si ye berdade. Siempre you oubi a miu pai, i até a mius abós, que Dius ls chamou hai muito tiempo i que ne l cielo ls tenga an çcanso. Esse que alhá stá yá sabemos qual fui la sue cundanaçon, mas la que mos fui rogada a nós i stá bien a la bista de todos i spargida por to ls lhados. Bai a ser ua lhuita de ls demonhos, sien que se saba quien bai a ser bincedor, nós nun tenemos grande perciso deilhas i eilhas son ua chuzma. Quedórun eiqui na tierra cua bida que nun hai nada que s'acumpare, quaijeque se puodie dezir para spurmentar la pacéncia dun. Se nun, mirai, nácen, médran por todo quanto ye sitío i, a nun ser uas moricas, nun dan mais nada, i mesmo assi naide s'achega a eilhas sien que nun quede picado.

La cousa staba a modos de birar, yá tiu Calros daba rezon a tiu Jermias. Se fusse ua queston de cuntar cabeças, cumo l mais de las bezes l regidor habie fazido, yá habie zampate. Eiqui nun iba a ser l causo que esta cousa de cuntar las cabeças, yá muito nun era perciso nien nas demandas para scolher l die que s’iba a caminos, quando el fui regedor. Nesta tierra staba todo rebelado, solo dous tuortos ye que nunca acamaradában culs demais, zamparelhados, toda la giente sabie quien éran ls de l contra, i contra quien.

Mas tiu Jermias nun gustaba muito desta ajuda, benindo donde benie. El sabie que tiu Calros lie muitos lhibros, até botaba falas fidalgas adelantradas pa l tiempo, yá muitas bezes a modo de çcursar dezie que era lhatin, cousas fuora de la nuossa fala, que nun éran dantendidas i l modo nun agradaba a l'Eigreija, zapacenciában ls maiores. Lhibros que cuntában cuontas de zaparcidos, fazien acumparanças, fiturában nas cousas que s’íban a dar, chamában-le l lhibro de San Çupriano. Sabie que agora podie dá-le rezon, mas outro die quando adregasse a tener algua teima, podie yá nun dezir l mesmo.

Quien fizo cun que esta nomeada botasse raízes fui l home de la batina negra, un cura que porqui se quedou até se morrer de bielho. Melhor nun fusse, çpachou l que acá staba, porque l’aldé era de las melhores a pagar la cóngura i para s’ancarrapitar pa l cielo siempre l fazie melhor anriba dua buona cemba de sacos de grano. Este bielho cura siempre que botaba sermones, pulas fiestas de San Burtelameu i Santa Bárbela fazie-lo d’a perpósito. “Nun bos fíntedes, anda por ende muita giente anganhada, l deimónio chega a fazé-se de nuosso amigo, pon-se al nuosso lhado, ye guicho que bonde. Aporcatai-bos culs que dízen que ye todo al alrobeç, cun aqueilhes que fálan cousas de l feturo.” I, cumo quien nun quier la cousa, d’atrabessado miraba a caras a las scaleiras adonde tiu Calros era questume quedar botado de zinolhos an sues preces. Era un mirar de squemunhon, de denúncia. Cuitado del, nun bundaba el çponer-se an praça que inda benie este. Assi la calor de ls anfiernos staba cierta. Quien sabie l que staba para benir, s’acauso este fusse l que benisse a botar reponso subre sue mortalha? Se an bida falaba assi del cun el muorto solo Dius saberie. Cuido que até n’auga benta iba aforrar.

L cura que l bispo de Bergança botou fuora d’acá, desse nun benie mala nomeda para naide. Amigo de todos, i armanado als probes, cun eilhes cunsumie l tiempo i l saber, cumbencie ls garotos a jogar, a daprender a ler i a screbir, ajuntaba-se als zbalidos i çfamiados daba la camisa de smola, las crouas i l caldo que sue mai siempre guardaba ne l caçuolo. Sabiesse que tubo arte para zanterrar la berdade i zbiar-se de l juramiento que fizo quando saliu cura, que an cunfisson nunca rebelarie ls pecados de ls outros. Éran cousas antre l pecador, el, i Dius. Mas nun fui assi quando l matador de l capador al sou cunfessionairo chegou, querie lhibardade i que por antermeio la salbaçon a el benisse. Cun manha, abisou a tiu Tomás i a tiu Óscar para que scuitássen la cunfisson daquel çafardanas que, nua nuite scura sien streilhas nien lhunar, habie tirado cuas facadas la bida a aquel tiu que bolbie para casa apuis dua ronda pulas aldés bezinas capando lharegos. Estes podien rebelar a la justícia l que oubírun, porque nun stában subre juramiento a la Santa Eigreija. I fui l que fazírun. I assi, l einocente pudo salir de la cadena adonde moraba yá un anho. Cundanado porque nun tubo çculpas, nessa nuite l matador habie manchado cun la sangre las cabeçadas de sues béstias na loija, i el habie-se quedado fuora de casa, an cama d’amores proibidos, rezones de sobra para que la justícia le botasse manos an beç de l berdadeiro. Agora, cula ajuda de l cura, que tamien era amigo de ls einocentes, staba todo puosto a lhimpo. I l berdadeiro matador ne ls calhabouços.

Todo este ajuntouro de tius se fazie als Alquedutes, eilhi ne l meio de la pobaçon adonde la rue de Belharino s’armana cula de San Ceríaco, i era ua tardica an que l Outonho yá daba muostra de cansado, i l'Eimbierno yá s'assomaba.

Antrementes, chegórun tiu Einácio i tiu Nazário, mas nien passaba por sues cabeças qual era la rezon de la caliente çcuçon. Dórun la saludaçon dua buona tarde para todos, i an jeito de lhamúria dixo tiu Einácio:

- Concho que andube to la tarde a roçar silbas na cortina de ls Barreiros i nun hai modo de me ber lhibre deilhas, parece ua praga que mos botórun neste termo. Nun dou cunta, nien cula calagouça, nin cul çadon. You sabie l que habie de fazer, yá se fala por ende, mas tamien hai quien diga que ls yerbicidas amachórran la tierra, que ye deinheiro botado fuora, que solo fai bien al bolso de l soteiro.

Ora melhores palabricas nun podien oubir tiu Jermias i tiu Calros. Era cumo chober an lhata bimada para sembrar la nabina. Dezírun lhougo, ye maldiçon nun hai remédio, solo quien nun quier ber ye tiu Aplínio. Abanando bien la cabeça, acrecentou you acredito ye maldiçon.

Tiu Nazário que anté eiqui, habie feito cumpanhie al sou bezino Einácio, puis habien bencido l camino nua cumbersa amerosa i amperelhada, mas pula çfrença d'oupenion subre la maldiçon, deixou de l fazer, nun staba d’acuordo. I yá se habien ajuntado mais dous homes que eiqui morában, tiu Tomás i tiu Oscar. Tiu Nazário, botou falas:

- Oulhai, teneis que me çculpar, por you nun ber las cousa a modo. Eiqui l nuosso bezino i mui respeitable tiu Tómas que agora s'ajuntou a nós bai dezir se ye assi ou nó. El fui pastor muitos anhos quando era nuobo, an casa de sou pai, i cuido que tamien apuis de se casar i solo las botou fuora apuis d’agarrar la porfisson de cantoneiro i la sue tie nun ser capaç de tomar cuonta. I sabe tan bien cumo quaije todos nun gústan que las canhonas quéden ansilbadas pula lhana, i quedando tresmalhas a la nuite béngan ls lhobos i las cóman. Tamien naide se puode agabar que nunca tirou uns picos de las manos, i las nuossas ties quantas bezes yá nun remandórun las nuossas camisas!

I fazie cumo un reparo i ua percura.

- Dezis todos, l sermon ye guapo! Mas esta ye ua cara de la moneda, ou seia para adonde anclina l prato de la baláncia. L anteressante ye ber l'outro lhado de la queston! Agora si, anterrogo-bos you, qual nun fui l pastor que nun fizo un bárdio cun eilhas para que quedasse mais fuorte, qual nun fui l buieiro que nun fizo un tapon de silbas para tapar l boqueiro de sou cerrado, quien de bós nun s’antolhou de comer uas moricas, que ye l que fázen to ls paixaricos? Se assi ye porque hai que haber cundenaçon pa las silbas? L home cundanado na lhuna, an die de çcanso! baia…baia… culas ambençones!

Tiu Tomás, que oubie todo, un home cun muita spriénça, i sendo la bida de pastor cumo ua scuola, an que ls lhibros son dies i dies a filo nua lhuita para lhebar la melhor, que todo se fai nua berdade pura sien adebinas, tenie sabedorie de l tamanho de l mundo. Respundiu:

- L mundo ye feito de cousas buonas i malas, todo l que tenemos i bemos ten ua rezon d’eisistir, nun podie ser doutro modo. Ye l percípio de l eiquelíbrio. Mui malo serie pa la houmanidade se la baláncia stubisse maniega siempre pa l mesmo lhado. Que serie de nós se yá tubíssemos la repuosta pa l home de la lhuna i la fuorça para zimar las silbas de l termo dua sola beç, cumo se fusse la debina bençon de l Sprito Santo?!

Nesse antretiempo, yá se habie passado un bun cacho, çque la çcuçon habie ampeçado, i l sol yá se habie çpuosto. Alhenos a todo l que se passaba nesta tierra, l sol i la lhuna fazien la biaige ounibersal para bien destes tius que, debedidos an sues oupeniones, de l bien i de l mal, assi íban a cuntinar. Nun serie fácele cumbencir quienquiera, que la bida ansinaba-los a scuitar ls outros mas a seguir siempre la sue cabeça. L fusco fusco yá se habie scarranchado na praça i neste tiempo de l anho la friura de la nuite yá staba porqui. Habie que arrecolher, era hora de cenar, i apuis dun bota falas destes, l caldico de berças iba a saber bien.

Tui Óscar, home de ralas palabras, solo tubo este zabafo,

- Cheguemos eiqui cun de die, ala que se fai tarde i anté manhana se Dius quejir.

Todos siete tius s’apartórun, ancaminando-se para sues casas, que la bida cuntina.

Cumo s'antende, anté eiqui las eideias i ls modos stan eiquelibrados, outra cousa nun serie de sperar. Naide ten la rezon toda. Fechar l mundo eimaginairo, serie cumo amparedar ua puorta adonde nun se puode passar mais, serie podar la lhibardade de pensar. Éran homes cun muito saber daprendido, cun fé. Siempre prontos a ajudar biúdas i uorfanos, oudiában la mentira i las anjustícias.

Tiu Jermias cuntinarie a mirar la lhuna, tiu Aplínio nun iba an modas, tiu Calros cuntinaba a tener l cura d'atalaia, tiu Einácio a carregar cul çadon pa las cortinas, tiu Nazário a botar la sues filosofies, tiu Tomás podie cuntar cula stima de l sou bezino i tui Óscar a nun se squecer de la hora de cena.

Faustino Antão

sábado, 15 de setembro de 2007

La quadrilha de Bastian Chancas


Por Faustino Antão



Bastian Chancas nun s’iba a squecer an to la sue bida daqueilha abintura, çpuis de l que le cobrórun i las chapadas que lhebou. Cumo las chapadas yá nun le salien de la cara i de la Pruoba nun benie l perdon, outra cousa nun habie que fazer, cunformar-se, quedar-se cun eilhas i arrotar que nien abade. Nun atinaba, nun staba cierto. L Naso eili a la lunjura dua lhapada de la sue tierra i ls lúcaros íban-se pa ls Mata-Cristos. D’agora palantre la bingáncia habie de ser nas campanas. Lhebar ua scalada i repicá-las anté ls anfernizar.

Anfardou-las bien... Tamien porquei nun quedou calhado, nun fizo cumo ls demás?! Quien lo mandaba a el ser zumbeteiro? Calhaba-se, nun ls arremedaba nien fazie caçuada! Lhebou-las quaije por d’anquemenda, anton ende las tenie. Cun aquel maldito feitiu d’arremedo, falicas mansas i la risica strilhada na cara:

- Senhor guarda nun bos cunsúmades, que eilhes nun pássan fame.

L cabo de la Guarda Republicana, lhougo que ls de la Pruoba fazírun queixa de l sumiço de ls caramonos, nun tubo muitas dúbedas adonde s’ir a saber deilhes. Muntórun spera pul fusco fusco, a cubierto de la nuite, scundendo l jipe atrás duas ramalhadas, eili acerca l terreiro de l’Eigreija. Éran horas de cena i nun fui perciso sperar muito i to la camarada de Bastian Chancas s’ajuntou cumo era sou questume. La Guarda-rapublicana sabie-le las manhas todas, anganhá-la nun era cousa fácele. La patrulha saliu de pronto subre eilhes. L cabo pregunta cun boç d’outoridade:

- Adonde stan ls Santos?

Todos quedórun calhados que nien ratos, que la hora i ls tiempos nun éran de sperteza. Yá habien cenado i a naide se l’antolhaba quemer anriba uas castanhas. Todos sabien cumo la Guarda gustaba d’arrebunhar, a nun ser Bastian Chancas. L’outoridade, ateima pula segunda i redadeira beç:

- Adonde stan ls Santos?

Cumo solo Bastian Chancas habie abierto la matraca, apuntórun par’el, bota-te ne l serbício público, andicando la biatura. Lhougo pul camino calcírun-le las oureilhas i alhá na casa de la Guarda amassórun-lo tanto que nun fui perciso preguntar la terceira beç. Que Bastian Chancas, cuitado, mesmo cula prison de falas que tenie de nacéncia, çaçamelando, botou acá para fuora:

- Cá…cá… cácá you digo que ls Santos nun pássan fame porque ls scundimos nua tulha de grano.

L buono de l Bastian Chancas solo tubo dreito a la biaige de buolta porque tubo que çclarar la denúncia anté la fin i dezir qual era la tulha, pus habie-las an to las casas. La gana de ls guardas era el quedar a monte, mas habie quien acreditaba que el tenie bida para estas i muitas façanhas, mentres salie dua patifarie yá staba andrento doutra, la sue bida era ua façanha de las taludas. Nacido ne l meio dua família de cinco mulhieres, sue mai i quatro armanas, la nuite que fui parido arrodiórun-lo i todas eilhas de boca abierta i cara de spanto, dezien:

- Mas l crio ye todo el amperrunhado, solo se le bei la cabeça i las piernas!

Parecie que d’adonde benie se habien squecido de l sticar, i agora la gana de l mulheriu era fazé-lo, mas i çpuis se el se scachaba?! Assi lo deixórun ancolhido, ambrulhado nuns culeiros.

L pai staba çpensado de todo esse zgusto pus yá habie deixado este mundo, staba agora ne l eiterno çcanso, fazie uns nuobe meses, assi que la mai quedou cubierta. Agarrou la maleita que dá cuonta de ls ganados, mete-se nas pessonas pul bafo i la calor de ls stiercos, i mata-las.

Nessa hora que Bastian Chancas bieno al mundo naide fituraba l que salirie deili. Era amperrunhado mas mamaba bien, nun daba muostras d’atalhar camino pa l cielo de ls anjicos mais debrebe. Amperrunhado, de la forma que lo bírun na nuite que naciu assi quedou solo que an forma medrada.

Braços i piernas lhargas, an riba de ls ombros un cachaço adonde ponie la cabeça. Cuorpo nun tenie, cuntinaba por sticar. Asseguraba las calças culas alças i metie la cabeça nua gorra. Quien arreparaba nel, i éran muitos, quedaba cula eideia que nun habie sido acabado. Agora yá mais bielho, que de taludo nun se fizo muito, sabie-se que era un trabiesso, un bardino, gandulo, gabirú, galfarras, patifório, cobiçador de mulhieres i lhadron de santos. Tamien sabie la doutrina de la códia i de la bardasca. Nunca se cunfessou a nanhun cura, fazie a las temporadas pulas aldés de ls alredores.

Mas se Bastian Chancas era assi de la cintura pa riba, de la cintura para baixo muitas mulhieres dezien que era bien armano de ls outros i anté mais afertunado que muitos amprouados. I quien melhor qu’eilhas para dezir tal cousa, i se lo dezien alhá sabien porquei. Solo que Bastian Chancas anté ls binte i muitos anhos nun habie cumbencido nanhua. Lhebá-las a la cierta puls recantos i fiestas ye ua cousa, cumbencé-las a arrimáren-se al altar, ye outra. Qual era la rapaza que staba porparada i çpuosta a aturar las lhenguarudas? Esso ye que iba a ser buono i guapo! Nanhua querie pula cierta lhebar solo meio tiu, a nun ser que tamien fusse meia tie i essa porqui nun habie.

Porqui Bastian Chancas mataba ls dies, gandulando, pensando quantas pregas ten ua cabra, na muorte de la bezerra, cosendo las questuras de ls outros que las del peçpuntadas stában, assi ganhou nomeada de putanheiro i muito fário pa las lhiebres. Nun tenie muita suorte cun dambas a dues, pus ua cousa ye bé-las outra ye quemé-las.

Fui l que le passou ua beç a Bastian Chancas, quando rundaba la huorta de Quitéria na cortina de ls Chascos, subre la fresquidon de la rega de las lheiras, biu l rastro dua lhiebre dessa nuite, seguiu-lo e ende la biu eili bien acerca ne l restroilho andrento de la mesma cortina, agachada an sue cama.

Nun perdiu tiempo, era Deimingo pula manhana, l sou amigo Oubídio era caçador tenie la scopeta mais agabada de l’aldé, debrebe lo ancuontrou na barbearie d’Arnesto, botando lhérias. Dixo-le:

- Cá…cáca…Oubídio, tene…ne…mos guisado! Sei adonde stá ua bii…ien acamadica, ye solo tu ires pula tue scopeta.

Oubídio era tiu de se tirar d’anriba la mulhier pa se poner nua lhiebre, perdidico por estas cousas, nun arrenegaba a l’arte de caçador. Solo percurou:

- Diç-me adonde que bou alhá?

- Ye…ye… na cortina de Quitéria ne ls Chascos, bii…ien por riba de la maçaneira, nuns fenos de l restroilho.

- Bamos anton ls dous!.

Mas cumo las paredes ténen oubidos, alguien scuitou toda la cumbersa, nun stubo para sperar i, sien eilhes se dáren de cuonta, adelantrou-se. Quando Bastian i Oubídio se fazírun al camino a caras alhá, oubírun l stouro dun tiro. Alguien iba a arrotar a guisado de lhiebre nesse die i nun serie Bastian nien Oubídio. Bastian Chancas, que solo de cuorpo nun staba acabado, puis la cabeça trabalhaba bien, era sabido i listo, dixo para Oubídio:

-Arrecarai, yá fumos fintados!

- Amolórun-mos. Quien fizo tamanha çafardanice cobra-me-las!

Inda se fúrun a tentear la cama, staba caliente, ua pouca de lhana de l çamarro de la lhebrona staba pulhi.

Passórun uns tiempos, mas Bastian Chancas remoliu-la siempre. “Adonde las patranhas i traiçones nácen ténen que muorrer. Eiqui s’árman eiqui se zárman”. Siempre d’atalaia i oureilhas listas, que l tiempo ye un bun cunselheiro. Anté que un cierto die la cumbersa se zbiou bien a modos de tiempos dantes, gabarolices i cuontas de caçadores. Bastian Chancas que coincie todo mundo, de hai muito çcunfiaba, mas nun tenie la certeza de quien habie sido. Achou que tenie que saber la berdade i botar manos de l garganeiro, fazé-lo caier nua sparrielha. La cegueira de giente assi, nun ls deixa ber, çque seia bien armada. Nun podie quedar-se a fazer zumbarie. L modo era zmascará-lo. Aqueilha lhiebre iba a ser ua galhofada giral, iba a ser cumbersa de to la quadrilha. Traiçon cun traiçon se paga, era assi que Bastian querie las cousas.

Yá porparado, anchiu ua piel de lhiebre de palha i acamou-la eili bien acerca nun secadal, ambitou an segredo to ls amigos i coincidos dezindo-le qual era l sou perpósito. Tirar a lhimpo la çafardanice. I assi fizo.

A modos de l matreiro oubir, rebelou adonde staba ua acamada i que pul cuorpo debie ser taluda. L spierto, cula cegueira de la quemer sien tener muito trabalho, ende se bai de scopeta a to la priessa. Quando a eilha apuntou i çparou, saliu de l meio de l restroilho un monton de palha pa l aire cumo ua spluson. De las touças i silbeiras arrimadas salírun ls amigos que se habien scundido cumo lhobos, para teçtemunhar la ganáncia. L buono de l Bastian Chancas çaçamelou:

- Anton, yá... yá... l’apanheste?!

L tiempo tamien nun paraba. Anho apuis anho, arrimou-se l die de las suortes an Miranda. Quando chegórun a la parte de riba de l’aldé stourórun siete foguetes, tantos cumo los que quedórun apurados, i habien sido todos ls rapazes desse anho, a nun ser Bastian Chancas. Assi i todo, fizo la fiesta cun eilhes, porque del nun quedában dúbedas, se nun quedou apurado, todos l sabien, era porque nun tenie cuorpo, solo las piernas i l cachaço.

L amigo Zé Mouco era berdadeiro, mas mansote i calhado, rapaç spierto i bien antencionado. Medrórun na mesma rue, na mesma classe, tubírun las mesmas abinturas i spriéncias. Zé nun era capaç de se quedar un solo die, ua sola fiesta sien que Bastian stubisse por acerca. Anté l die an que Zé tubo que se çclarar a Alzira i zabafar cun el.

- Mira you quiero pedir namoro a Alzira i las mies piernas quédan a tembrar cumo fróncias berdes, mais que quando fago ua cegóbia. Ben-me ua cousa pul spinaço arriba, i apuis abaixa cumo se fusse peeira de canhono.

- Pus si sós bien medroso! Bota-te de cabeça, nun seias burro... I se las piernas te témbran, fai-lo de zinolhos!, diç-le Bastian Chancas. I acrecenta: anton tu nun bés qu’eilha tamien l quier, nun ye causo para quedares ende todo acanhado. Bota-te a eilha i bás a ver que nun custa nada. La purmeira beç ye cun to l mundo assi.

Zé Mouco inda cun dúbedas, percura:

- Cuidas que tamien me quier?

- Digo-te l you... Fai l que quejires, quien gusta deilha sós tu. Mas nun steias parende todo agoniadico por nun saber lo que bás a dezir, que mesmo que lhiebes la cunfisson studada i na punta de la lhéngua, quando alhá i a eilha t’arrimares sal todo al alrobés. Diç-le solo que gustas deilha, que la quieres namorar. Nun te pongas a dezir que tenes muitas lhatas i tapados porque nun ls tenes. Nien t’afadistes, sin deixar de ser quien sós.

- I se eilha nun quier i m’ampunta?

- Nun ampunta, digo-te-lo you. Mortica stá eilha para que tu l fagas. Nun bés cumo eilha agora anda nua andaina arriba i abaixo a la tue puorta? Cumo se fusse ua franga cun ganas de ser galhada!?

I Bastian Chancas, matreiro, siempre l fui dezindo:

- Mas nun eras tu que dantes me dezies que nun te serbie, que achabas que deilha solo salie proua anquemendada? Cumo t’antendo, quien zdeinha quier mercar... Buono, sou tou amigo, mas estas cousas nun dében ser por antermeio. Nun te fintes qu’eilha stá siempre a tue spera. Se nun t’abiares qualquiera die alguien s’adelantra, i tu quedas a chuchar ne l dedo.

L ampurrion de Bastian fui ua buona ajuda. Qual ye l rapaç que nun sabe que assi ye? Mas ls banhos inda tardórun.

Se daprendiu la doutrina de la bardasca i de la códia, tamien aturaba la catadura de las armanas, machorras sien tiu, sobraba para el la çcarga de las calenturas i oupones. Mas ls tiempos stában a demudar que, yá cun dues dezenas d’anhos de ronha, yá nun era nanhun garoto. Las armanas zurzien-le als oubidos a to la hora de mandrion. Sós ancolhido para uas cousas nun sós para outras... bóta-te a ua arte...

Tamien assi era culs amigos. Pa las rambóias tenie-los, mas pa l acudir quando stubisse an apuros, culas calças na mano, nun sabie se ls tenie. Será que se podie fintar an Carunhas, Manuol Zorro, Spanta Perros, Zé Mouco, Paulino i Caiatas, que siempre stubírun prontos pa las cobrar quando l outro çafardanas lhebou la lhiebre? Mas na stória de ls Santos eilhes quedórun calhados i passórun la nuite nas sues anxergas, i el drumiu anriba las laijas de l calhabouço an Miranda anté l nacer de l sol! S’adregasse a quedar ancerrado uns dies, alguien s’iba a lhembrar del para lo tirar d’alhá?

La mai si, mas staba bielha para medir fuorças cun Eiliadora, sue armana mais bielha. Essa s’acauso fusse a la guarda serie para se pabonar pa l xefe, antourilhada a ouferecé-se que nien pita a galho. Ou a anchi-lo de reponsos para que la guarda nunca lo deixe scapar i recomendar que l lhugar cierto era ende ambaixo de las botas deilhes. Coincie-la tan bien cumo las sues manos, façanhuda, capaç de zandar l purmeiro que s’astrebisse a mamar na teta de la burra.

Inda tenie bien an sue mimória la traiçon a Caiatas, sou amigo.

Caiatas era un rapaç pimpon, camarada, de buonas falas, trabalhador, cula fuorça dun bui. Quando bestie la fatioca demingueira asparecie-se a un barraigista, i muitas atafonas d’acá lhambien-se por el. Quaije siempre scolhido para lhebar la Cruç de Santo Cristo a la tiesta de la precisson. Si era un moço baliente, teimoso i rejistente.

Andubo siete anhos arrastrando l’ala, atrás deilha, pa la cumbencir a amouchá-se cun el. Nun amportaba adonde, adonde eilha l quejisse, nas folharascas, ne l feno, na palha ou an sue cama, l sítio nun fazie fé. Siete anhos siempre arisca, siempre manhosa. Nunca la cumbenciu.

Un die bieno a saber que lo habie feito cun Spanta Perros, mal feito que nien un arrocho i tiesta de chibo. Achegou-se an pie deilha i dixo-le:

- Anton andube siete anhos a pedir-te la çanfona i sou bien apersentado, fago figura i nunca me la deste, i agora bin a saber que Spanta Perros que ye feio que nien un boto, yá s’agaba!

- Pus si. Tu pediste-la tanta beç an muitos anhos mas fui siempre na hora eirrada, el pediu-me-la ua sola beç mas fui na hora cierta...

Mas tamien quien l manda a el ser moina!? Fintou-se neilha tiempo demás. S’acauso fazíra cumo Carunhas, que nien deixou spigar a Quelmentina. Dezien que solo sperou anté que la mai le tirou ls culeiros. Íba-le salindo caro! Mas nunca las cobrórun! Çcunfiado, listo i guicho, lhougo nessa nuite quando pul serano l pai batiu a la puorta. Querie fazer l acierto de botar banhos ou fazer queixa na guarda. La rapaza habie sido zounrada. Carunhas, pula puorta de las traseiras de la casa, zarpou. Drumiu l restro de la nuite na corriça de las Zebras, a caras a San Martino. Soutra nuite bolbiu pula calhada para dezir als sous que s’íba a passar la raia para Spanha.

Nistante l pobo quedou a saber que Carunhas acá nun staba i que Quelmentina se habie metido ambaixo del. Sina deilha, zounrada i deixada nas bocas de l mundo. L nun-digas-que-me-dezírun-que-you-cuido-que-fui-berdade nun parou. L çtino de la rapaza staba traçado. Naide mirarie Quelmentina que nun fusse cun uolhos de resignaçon, de cuitadica, tan nuoba i yá amprenhada! Yá nun iba a medrar muito porque se tubir crio queda-se cumo ua borrega zmirrada, daqueilhas de quien las cotras nun çpégan...

A quien s’iba a arrimar agora, falada i sien pureza bastante para un die lhebar l ramico, caída na zgrácia i falta de bergonha desta giente? Quedarie sola para criar l nobiço, i antregue a Dius.

Carunhas staba siempre robendo qualquiera cousa, las mais de las bezes éran carunhas, i dende le benie la nomeada. Cumo un ratico, lhebába-las a la boca, scachába-las, quemie-le la miolha i cuçpie-le las cáscaras. Que outro nome habie de tener se nun carunhas? Lhebou tiempo para s’afazer, al percípio inda resmungaba, mas yá diç l dito “l’auga tanto bate an piedra dura que la fura”, que l sou nome de pila yá naide lo sabie. Quedaba-le bien, mais agora que habie metido la carunha na rata de Quelmentina! Quien dirie! Que l rapaç, que nunca tubo stória, era agora un de ls mais afamados na quadrilha. Pul que se sabie, l précio era sue cabeça, quedarie sien eilha se s’astrebisse a poner ls pies porqui. Ou serie regado cun ódio i muita çurça de rábia, anchouriçado i çpindurado ne l campanairo que era l sítio mais altaneiro de ls alredores.

Quelmentina sonsa, quedaba-se pulas juras que l fizo, que l que stában fazendo era buono i pulas juras de que agora se l sabisse nun l fazie. Quien s’astreberie d’agora palantre a percurar se le gustaba carunhas?

Muitos anhos apuis, quantos Quelmentina quedou solteira, bieno la nuoba pa ls parientes de Carunhas s’ajuntáren a la boda cun Pepa na aldé de Mugas Baxas alhá bien loinje. Pa ls lhados de la Sierra Quelobreira.

La casa de Bastian Chancas quedaba nua ancuosta, tamien coincida por Caleijo de l Ferrador, por ende haber morado nun curral un tiu que ferraba las béstias. Ua morada bien arrecolhida andrento duas portaladas de dues fuolhas. Se las portaladas dában muito jeito a las armanas pa ls retouços culs rapazes, l mesmo a el nun le daba muito. Nun fusse Manuol Zorro ser sou cumpanheiro i bezino, muitas bezes quedarie sien antrar, quando benie ne l recreio de la scuola a quemer l caldo deixado por sue mai ne l caçuolo. La sue fuorça i grandura nun daba para s’achegar a la aldabra i tirar la tranca.

Manuol Zorro si era un berdadeiro amigo, armanados an muitas cousas. Se un nunca coinciu l pai, outro anté dezien que nun l tenie, que nun l coincer i nun l tener la çfrença nun ye muita. Era un bun mandrion i camarada, cumo le gustarie que un die benisse a muntar l’armana Ourmezinda, yá que l traidor Chico Ferreiro l fazie siempre que le daba la gana. Mas esso nun era de sue cunta. L que podie i fazie era repartir ls sous segredos.

Siempre l zafiou para s’íren a anfartar de melones i balancies nas lhatas de las Lhagas, a anchir las cerronas de mançanas i ubas ne l Poceiron. Muitas bezes quando dában por eilha, stában arrodeados mas nunca los caçórun. D’algua cousa serbie tener piernas, nunca se habien denunciado, de la boca del sabie que nunca salirie nada.

- An ti si you me finto!, dixo-le bezes sien cunta Bastian Chancas. I acrecentaba, quanto you daba para tener un armano assi. Cumo nun tengo armanos, tu sós l armano que miu pai nun fizo, se tubira feito un, an beç de quatro machorras...

Esta era ua de las poucas fraquezas que se coincien a Chancas.