sábado, 15 de setembro de 2007

La quadrilha de Bastian Chancas


Por Faustino Antão



Bastian Chancas nun s’iba a squecer an to la sue bida daqueilha abintura, çpuis de l que le cobrórun i las chapadas que lhebou. Cumo las chapadas yá nun le salien de la cara i de la Pruoba nun benie l perdon, outra cousa nun habie que fazer, cunformar-se, quedar-se cun eilhas i arrotar que nien abade. Nun atinaba, nun staba cierto. L Naso eili a la lunjura dua lhapada de la sue tierra i ls lúcaros íban-se pa ls Mata-Cristos. D’agora palantre la bingáncia habie de ser nas campanas. Lhebar ua scalada i repicá-las anté ls anfernizar.

Anfardou-las bien... Tamien porquei nun quedou calhado, nun fizo cumo ls demás?! Quien lo mandaba a el ser zumbeteiro? Calhaba-se, nun ls arremedaba nien fazie caçuada! Lhebou-las quaije por d’anquemenda, anton ende las tenie. Cun aquel maldito feitiu d’arremedo, falicas mansas i la risica strilhada na cara:

- Senhor guarda nun bos cunsúmades, que eilhes nun pássan fame.

L cabo de la Guarda Republicana, lhougo que ls de la Pruoba fazírun queixa de l sumiço de ls caramonos, nun tubo muitas dúbedas adonde s’ir a saber deilhes. Muntórun spera pul fusco fusco, a cubierto de la nuite, scundendo l jipe atrás duas ramalhadas, eili acerca l terreiro de l’Eigreija. Éran horas de cena i nun fui perciso sperar muito i to la camarada de Bastian Chancas s’ajuntou cumo era sou questume. La Guarda-rapublicana sabie-le las manhas todas, anganhá-la nun era cousa fácele. La patrulha saliu de pronto subre eilhes. L cabo pregunta cun boç d’outoridade:

- Adonde stan ls Santos?

Todos quedórun calhados que nien ratos, que la hora i ls tiempos nun éran de sperteza. Yá habien cenado i a naide se l’antolhaba quemer anriba uas castanhas. Todos sabien cumo la Guarda gustaba d’arrebunhar, a nun ser Bastian Chancas. L’outoridade, ateima pula segunda i redadeira beç:

- Adonde stan ls Santos?

Cumo solo Bastian Chancas habie abierto la matraca, apuntórun par’el, bota-te ne l serbício público, andicando la biatura. Lhougo pul camino calcírun-le las oureilhas i alhá na casa de la Guarda amassórun-lo tanto que nun fui perciso preguntar la terceira beç. Que Bastian Chancas, cuitado, mesmo cula prison de falas que tenie de nacéncia, çaçamelando, botou acá para fuora:

- Cá…cá… cácá you digo que ls Santos nun pássan fame porque ls scundimos nua tulha de grano.

L buono de l Bastian Chancas solo tubo dreito a la biaige de buolta porque tubo que çclarar la denúncia anté la fin i dezir qual era la tulha, pus habie-las an to las casas. La gana de ls guardas era el quedar a monte, mas habie quien acreditaba que el tenie bida para estas i muitas façanhas, mentres salie dua patifarie yá staba andrento doutra, la sue bida era ua façanha de las taludas. Nacido ne l meio dua família de cinco mulhieres, sue mai i quatro armanas, la nuite que fui parido arrodiórun-lo i todas eilhas de boca abierta i cara de spanto, dezien:

- Mas l crio ye todo el amperrunhado, solo se le bei la cabeça i las piernas!

Parecie que d’adonde benie se habien squecido de l sticar, i agora la gana de l mulheriu era fazé-lo, mas i çpuis se el se scachaba?! Assi lo deixórun ancolhido, ambrulhado nuns culeiros.

L pai staba çpensado de todo esse zgusto pus yá habie deixado este mundo, staba agora ne l eiterno çcanso, fazie uns nuobe meses, assi que la mai quedou cubierta. Agarrou la maleita que dá cuonta de ls ganados, mete-se nas pessonas pul bafo i la calor de ls stiercos, i mata-las.

Nessa hora que Bastian Chancas bieno al mundo naide fituraba l que salirie deili. Era amperrunhado mas mamaba bien, nun daba muostras d’atalhar camino pa l cielo de ls anjicos mais debrebe. Amperrunhado, de la forma que lo bírun na nuite que naciu assi quedou solo que an forma medrada.

Braços i piernas lhargas, an riba de ls ombros un cachaço adonde ponie la cabeça. Cuorpo nun tenie, cuntinaba por sticar. Asseguraba las calças culas alças i metie la cabeça nua gorra. Quien arreparaba nel, i éran muitos, quedaba cula eideia que nun habie sido acabado. Agora yá mais bielho, que de taludo nun se fizo muito, sabie-se que era un trabiesso, un bardino, gandulo, gabirú, galfarras, patifório, cobiçador de mulhieres i lhadron de santos. Tamien sabie la doutrina de la códia i de la bardasca. Nunca se cunfessou a nanhun cura, fazie a las temporadas pulas aldés de ls alredores.

Mas se Bastian Chancas era assi de la cintura pa riba, de la cintura para baixo muitas mulhieres dezien que era bien armano de ls outros i anté mais afertunado que muitos amprouados. I quien melhor qu’eilhas para dezir tal cousa, i se lo dezien alhá sabien porquei. Solo que Bastian Chancas anté ls binte i muitos anhos nun habie cumbencido nanhua. Lhebá-las a la cierta puls recantos i fiestas ye ua cousa, cumbencé-las a arrimáren-se al altar, ye outra. Qual era la rapaza que staba porparada i çpuosta a aturar las lhenguarudas? Esso ye que iba a ser buono i guapo! Nanhua querie pula cierta lhebar solo meio tiu, a nun ser que tamien fusse meia tie i essa porqui nun habie.

Porqui Bastian Chancas mataba ls dies, gandulando, pensando quantas pregas ten ua cabra, na muorte de la bezerra, cosendo las questuras de ls outros que las del peçpuntadas stában, assi ganhou nomeada de putanheiro i muito fário pa las lhiebres. Nun tenie muita suorte cun dambas a dues, pus ua cousa ye bé-las outra ye quemé-las.

Fui l que le passou ua beç a Bastian Chancas, quando rundaba la huorta de Quitéria na cortina de ls Chascos, subre la fresquidon de la rega de las lheiras, biu l rastro dua lhiebre dessa nuite, seguiu-lo e ende la biu eili bien acerca ne l restroilho andrento de la mesma cortina, agachada an sue cama.

Nun perdiu tiempo, era Deimingo pula manhana, l sou amigo Oubídio era caçador tenie la scopeta mais agabada de l’aldé, debrebe lo ancuontrou na barbearie d’Arnesto, botando lhérias. Dixo-le:

- Cá…cáca…Oubídio, tene…ne…mos guisado! Sei adonde stá ua bii…ien acamadica, ye solo tu ires pula tue scopeta.

Oubídio era tiu de se tirar d’anriba la mulhier pa se poner nua lhiebre, perdidico por estas cousas, nun arrenegaba a l’arte de caçador. Solo percurou:

- Diç-me adonde que bou alhá?

- Ye…ye… na cortina de Quitéria ne ls Chascos, bii…ien por riba de la maçaneira, nuns fenos de l restroilho.

- Bamos anton ls dous!.

Mas cumo las paredes ténen oubidos, alguien scuitou toda la cumbersa, nun stubo para sperar i, sien eilhes se dáren de cuonta, adelantrou-se. Quando Bastian i Oubídio se fazírun al camino a caras alhá, oubírun l stouro dun tiro. Alguien iba a arrotar a guisado de lhiebre nesse die i nun serie Bastian nien Oubídio. Bastian Chancas, que solo de cuorpo nun staba acabado, puis la cabeça trabalhaba bien, era sabido i listo, dixo para Oubídio:

-Arrecarai, yá fumos fintados!

- Amolórun-mos. Quien fizo tamanha çafardanice cobra-me-las!

Inda se fúrun a tentear la cama, staba caliente, ua pouca de lhana de l çamarro de la lhebrona staba pulhi.

Passórun uns tiempos, mas Bastian Chancas remoliu-la siempre. “Adonde las patranhas i traiçones nácen ténen que muorrer. Eiqui s’árman eiqui se zárman”. Siempre d’atalaia i oureilhas listas, que l tiempo ye un bun cunselheiro. Anté que un cierto die la cumbersa se zbiou bien a modos de tiempos dantes, gabarolices i cuontas de caçadores. Bastian Chancas que coincie todo mundo, de hai muito çcunfiaba, mas nun tenie la certeza de quien habie sido. Achou que tenie que saber la berdade i botar manos de l garganeiro, fazé-lo caier nua sparrielha. La cegueira de giente assi, nun ls deixa ber, çque seia bien armada. Nun podie quedar-se a fazer zumbarie. L modo era zmascará-lo. Aqueilha lhiebre iba a ser ua galhofada giral, iba a ser cumbersa de to la quadrilha. Traiçon cun traiçon se paga, era assi que Bastian querie las cousas.

Yá porparado, anchiu ua piel de lhiebre de palha i acamou-la eili bien acerca nun secadal, ambitou an segredo to ls amigos i coincidos dezindo-le qual era l sou perpósito. Tirar a lhimpo la çafardanice. I assi fizo.

A modos de l matreiro oubir, rebelou adonde staba ua acamada i que pul cuorpo debie ser taluda. L spierto, cula cegueira de la quemer sien tener muito trabalho, ende se bai de scopeta a to la priessa. Quando a eilha apuntou i çparou, saliu de l meio de l restroilho un monton de palha pa l aire cumo ua spluson. De las touças i silbeiras arrimadas salírun ls amigos que se habien scundido cumo lhobos, para teçtemunhar la ganáncia. L buono de l Bastian Chancas çaçamelou:

- Anton, yá... yá... l’apanheste?!

L tiempo tamien nun paraba. Anho apuis anho, arrimou-se l die de las suortes an Miranda. Quando chegórun a la parte de riba de l’aldé stourórun siete foguetes, tantos cumo los que quedórun apurados, i habien sido todos ls rapazes desse anho, a nun ser Bastian Chancas. Assi i todo, fizo la fiesta cun eilhes, porque del nun quedában dúbedas, se nun quedou apurado, todos l sabien, era porque nun tenie cuorpo, solo las piernas i l cachaço.

L amigo Zé Mouco era berdadeiro, mas mansote i calhado, rapaç spierto i bien antencionado. Medrórun na mesma rue, na mesma classe, tubírun las mesmas abinturas i spriéncias. Zé nun era capaç de se quedar un solo die, ua sola fiesta sien que Bastian stubisse por acerca. Anté l die an que Zé tubo que se çclarar a Alzira i zabafar cun el.

- Mira you quiero pedir namoro a Alzira i las mies piernas quédan a tembrar cumo fróncias berdes, mais que quando fago ua cegóbia. Ben-me ua cousa pul spinaço arriba, i apuis abaixa cumo se fusse peeira de canhono.

- Pus si sós bien medroso! Bota-te de cabeça, nun seias burro... I se las piernas te témbran, fai-lo de zinolhos!, diç-le Bastian Chancas. I acrecenta: anton tu nun bés qu’eilha tamien l quier, nun ye causo para quedares ende todo acanhado. Bota-te a eilha i bás a ver que nun custa nada. La purmeira beç ye cun to l mundo assi.

Zé Mouco inda cun dúbedas, percura:

- Cuidas que tamien me quier?

- Digo-te l you... Fai l que quejires, quien gusta deilha sós tu. Mas nun steias parende todo agoniadico por nun saber lo que bás a dezir, que mesmo que lhiebes la cunfisson studada i na punta de la lhéngua, quando alhá i a eilha t’arrimares sal todo al alrobés. Diç-le solo que gustas deilha, que la quieres namorar. Nun te pongas a dezir que tenes muitas lhatas i tapados porque nun ls tenes. Nien t’afadistes, sin deixar de ser quien sós.

- I se eilha nun quier i m’ampunta?

- Nun ampunta, digo-te-lo you. Mortica stá eilha para que tu l fagas. Nun bés cumo eilha agora anda nua andaina arriba i abaixo a la tue puorta? Cumo se fusse ua franga cun ganas de ser galhada!?

I Bastian Chancas, matreiro, siempre l fui dezindo:

- Mas nun eras tu que dantes me dezies que nun te serbie, que achabas que deilha solo salie proua anquemendada? Cumo t’antendo, quien zdeinha quier mercar... Buono, sou tou amigo, mas estas cousas nun dében ser por antermeio. Nun te fintes qu’eilha stá siempre a tue spera. Se nun t’abiares qualquiera die alguien s’adelantra, i tu quedas a chuchar ne l dedo.

L ampurrion de Bastian fui ua buona ajuda. Qual ye l rapaç que nun sabe que assi ye? Mas ls banhos inda tardórun.

Se daprendiu la doutrina de la bardasca i de la códia, tamien aturaba la catadura de las armanas, machorras sien tiu, sobraba para el la çcarga de las calenturas i oupones. Mas ls tiempos stában a demudar que, yá cun dues dezenas d’anhos de ronha, yá nun era nanhun garoto. Las armanas zurzien-le als oubidos a to la hora de mandrion. Sós ancolhido para uas cousas nun sós para outras... bóta-te a ua arte...

Tamien assi era culs amigos. Pa las rambóias tenie-los, mas pa l acudir quando stubisse an apuros, culas calças na mano, nun sabie se ls tenie. Será que se podie fintar an Carunhas, Manuol Zorro, Spanta Perros, Zé Mouco, Paulino i Caiatas, que siempre stubírun prontos pa las cobrar quando l outro çafardanas lhebou la lhiebre? Mas na stória de ls Santos eilhes quedórun calhados i passórun la nuite nas sues anxergas, i el drumiu anriba las laijas de l calhabouço an Miranda anté l nacer de l sol! S’adregasse a quedar ancerrado uns dies, alguien s’iba a lhembrar del para lo tirar d’alhá?

La mai si, mas staba bielha para medir fuorças cun Eiliadora, sue armana mais bielha. Essa s’acauso fusse a la guarda serie para se pabonar pa l xefe, antourilhada a ouferecé-se que nien pita a galho. Ou a anchi-lo de reponsos para que la guarda nunca lo deixe scapar i recomendar que l lhugar cierto era ende ambaixo de las botas deilhes. Coincie-la tan bien cumo las sues manos, façanhuda, capaç de zandar l purmeiro que s’astrebisse a mamar na teta de la burra.

Inda tenie bien an sue mimória la traiçon a Caiatas, sou amigo.

Caiatas era un rapaç pimpon, camarada, de buonas falas, trabalhador, cula fuorça dun bui. Quando bestie la fatioca demingueira asparecie-se a un barraigista, i muitas atafonas d’acá lhambien-se por el. Quaije siempre scolhido para lhebar la Cruç de Santo Cristo a la tiesta de la precisson. Si era un moço baliente, teimoso i rejistente.

Andubo siete anhos arrastrando l’ala, atrás deilha, pa la cumbencir a amouchá-se cun el. Nun amportaba adonde, adonde eilha l quejisse, nas folharascas, ne l feno, na palha ou an sue cama, l sítio nun fazie fé. Siete anhos siempre arisca, siempre manhosa. Nunca la cumbenciu.

Un die bieno a saber que lo habie feito cun Spanta Perros, mal feito que nien un arrocho i tiesta de chibo. Achegou-se an pie deilha i dixo-le:

- Anton andube siete anhos a pedir-te la çanfona i sou bien apersentado, fago figura i nunca me la deste, i agora bin a saber que Spanta Perros que ye feio que nien un boto, yá s’agaba!

- Pus si. Tu pediste-la tanta beç an muitos anhos mas fui siempre na hora eirrada, el pediu-me-la ua sola beç mas fui na hora cierta...

Mas tamien quien l manda a el ser moina!? Fintou-se neilha tiempo demás. S’acauso fazíra cumo Carunhas, que nien deixou spigar a Quelmentina. Dezien que solo sperou anté que la mai le tirou ls culeiros. Íba-le salindo caro! Mas nunca las cobrórun! Çcunfiado, listo i guicho, lhougo nessa nuite quando pul serano l pai batiu a la puorta. Querie fazer l acierto de botar banhos ou fazer queixa na guarda. La rapaza habie sido zounrada. Carunhas, pula puorta de las traseiras de la casa, zarpou. Drumiu l restro de la nuite na corriça de las Zebras, a caras a San Martino. Soutra nuite bolbiu pula calhada para dezir als sous que s’íba a passar la raia para Spanha.

Nistante l pobo quedou a saber que Carunhas acá nun staba i que Quelmentina se habie metido ambaixo del. Sina deilha, zounrada i deixada nas bocas de l mundo. L nun-digas-que-me-dezírun-que-you-cuido-que-fui-berdade nun parou. L çtino de la rapaza staba traçado. Naide mirarie Quelmentina que nun fusse cun uolhos de resignaçon, de cuitadica, tan nuoba i yá amprenhada! Yá nun iba a medrar muito porque se tubir crio queda-se cumo ua borrega zmirrada, daqueilhas de quien las cotras nun çpégan...

A quien s’iba a arrimar agora, falada i sien pureza bastante para un die lhebar l ramico, caída na zgrácia i falta de bergonha desta giente? Quedarie sola para criar l nobiço, i antregue a Dius.

Carunhas staba siempre robendo qualquiera cousa, las mais de las bezes éran carunhas, i dende le benie la nomeada. Cumo un ratico, lhebába-las a la boca, scachába-las, quemie-le la miolha i cuçpie-le las cáscaras. Que outro nome habie de tener se nun carunhas? Lhebou tiempo para s’afazer, al percípio inda resmungaba, mas yá diç l dito “l’auga tanto bate an piedra dura que la fura”, que l sou nome de pila yá naide lo sabie. Quedaba-le bien, mais agora que habie metido la carunha na rata de Quelmentina! Quien dirie! Que l rapaç, que nunca tubo stória, era agora un de ls mais afamados na quadrilha. Pul que se sabie, l précio era sue cabeça, quedarie sien eilha se s’astrebisse a poner ls pies porqui. Ou serie regado cun ódio i muita çurça de rábia, anchouriçado i çpindurado ne l campanairo que era l sítio mais altaneiro de ls alredores.

Quelmentina sonsa, quedaba-se pulas juras que l fizo, que l que stában fazendo era buono i pulas juras de que agora se l sabisse nun l fazie. Quien s’astreberie d’agora palantre a percurar se le gustaba carunhas?

Muitos anhos apuis, quantos Quelmentina quedou solteira, bieno la nuoba pa ls parientes de Carunhas s’ajuntáren a la boda cun Pepa na aldé de Mugas Baxas alhá bien loinje. Pa ls lhados de la Sierra Quelobreira.

La casa de Bastian Chancas quedaba nua ancuosta, tamien coincida por Caleijo de l Ferrador, por ende haber morado nun curral un tiu que ferraba las béstias. Ua morada bien arrecolhida andrento duas portaladas de dues fuolhas. Se las portaladas dában muito jeito a las armanas pa ls retouços culs rapazes, l mesmo a el nun le daba muito. Nun fusse Manuol Zorro ser sou cumpanheiro i bezino, muitas bezes quedarie sien antrar, quando benie ne l recreio de la scuola a quemer l caldo deixado por sue mai ne l caçuolo. La sue fuorça i grandura nun daba para s’achegar a la aldabra i tirar la tranca.

Manuol Zorro si era un berdadeiro amigo, armanados an muitas cousas. Se un nunca coinciu l pai, outro anté dezien que nun l tenie, que nun l coincer i nun l tener la çfrença nun ye muita. Era un bun mandrion i camarada, cumo le gustarie que un die benisse a muntar l’armana Ourmezinda, yá que l traidor Chico Ferreiro l fazie siempre que le daba la gana. Mas esso nun era de sue cunta. L que podie i fazie era repartir ls sous segredos.

Siempre l zafiou para s’íren a anfartar de melones i balancies nas lhatas de las Lhagas, a anchir las cerronas de mançanas i ubas ne l Poceiron. Muitas bezes quando dában por eilha, stában arrodeados mas nunca los caçórun. D’algua cousa serbie tener piernas, nunca se habien denunciado, de la boca del sabie que nunca salirie nada.

- An ti si you me finto!, dixo-le bezes sien cunta Bastian Chancas. I acrecentaba, quanto you daba para tener un armano assi. Cumo nun tengo armanos, tu sós l armano que miu pai nun fizo, se tubira feito un, an beç de quatro machorras...

Esta era ua de las poucas fraquezas que se coincien a Chancas.


sexta-feira, 14 de setembro de 2007

Bernardo Fernandes Monteiro - bida i obra


1. Bernardo Fernandes Monteiro naciu na Pruoba, ende por meados de ls anhos 20 de l seclo XIX, yá que na 1846 yá fazie l serbício melitar. Por anquanto, l que pouco sabemos de la sue anféncia i mocidade ye quaije nada. Cunta-mos l sou primo Manuel Ferreira Deusdado que daprendiu “bastante bem o latim, o castelhano, o português e muito bem o mirandês”, e “era um bondoso carácter e foi um sincero amador das letras” (Manuel Ferreira Deusdado, Escorços Transmontanos, 1912, p. 197).
An 1846 stubo na Guerra de la Marie de la Fuonte cumo furriel. Casou-se cun ua moça de Dues Eigreijas i saliu de la sue tierra para ir a trabalhar ne ls serbicios de l’Alfándiga, adonde se mantubo to la bida. Apuis de passar por Barca d’Alva i Idanha-a-Nova, chegou a diretor de l’Alfándiga de l Porto, adonde se reformou.
An 1902 sabemos que inda staba bibo, pul modo cumo José Leite de Vasconcellos fala del an artigo desse anho ["Varia Mirandesa", Revista Lusitana, vol. VII. Mais tarde publicada an Opúsculos, vol. IV, Coimbra, Imprensa da Universidade, 1929, pp. 689-720]


2. Ampeça a publicar ls purmeiros testos an mirandés ne l anho de 1894, para esso sendo lucitado por sou primo Manuel Ferreira Deusdado. Cun tal gana le pegou que an 1896 tenie yá un ambelume de 400 páiginas an mirandés, ende se ancluindo la traduçon de Ls Quatro Abangeilhos. Fui l mirandés que mais screbiu na sue lhéngua ne l seclo XIX. La sue eideia queda bien clara cul que del diç J. Leite de Vasconcellos: staba “cada vez mais desejoso de dotar o mirandês com algum monumento duradouro.” (Lições de Philologia Mirandesa, vol. I, p. 29). Esse menumiento quererie el que fúran Ls Quatro Eibangeilhos, que traduziu para mirandés, mas até hoije nun se achou essa traduçon que tenerá quedado cun José Leite de Vasconcellos apuis la sue muorte.
Para resolber l porblema de la scrita tubo l’ajuda de un de ls mais eilustres filólogos de l sou tiempo, A. R. Gonçalves Vianna que, na Revista de Educação e Ensino (vol. IX, 1994, 152-152), publicou ua amportante nota subre la scrita de la lhéngua mirandesa.
Bernardo Fernandes Monteiro dou ua grande colaboracion a J. Leite de Vasconcellos: este sirbe-se de ls testos de Bernardo Monteiro na analze que faç ne ls sous Estudos de Philologia Mirandesa; faç la traduçon de várias obras populares publicadas nesses Estudos; faç la rebison de las traduçones de Camões feitas por J. Leite de Vasconcellos.


3. Bernardo Fernandes Monteiro nun era un scritor oureginal, ne l domínio de la ficçon. Ye l que podemos cuncluir pul que publicou i chegou até nós. Mas fui un ancansable tradutor, que na poucos anhos i yá cun abançada eidade deixou ua obra notable. Nua altura na que nun habie spriéncia de scrita na mirandés i la scrita seguida por José Leite de Vasconcellos era tan cumplicada, Bernardo Fernandes Munteiro tubo l mérito de haber sido l purmeiro a screbir l mirandés de modo normal i nun solo para ammostrar als outros cumo era ou para deixar teçtemunho pa l feturo. Nesse sentido el puode ser cunsiderado, mais que José Leite de Vasconcellos, l berdadeiro oubreiro de ls aliçaces de la scrita mirandesa. I quanto mais pensamos nesso, mais defícele se antende l sou apagamiento, que ampeçou lhougo cun José Leite de Vasconcellos que nun parece haber feito grande sfuorço para publicar la sue traduçon de ls Eibangeilhos.
Ampressiona la facelidade cun que Bernardo Fernandes Munteiro passa pa la lhéngua mirandesa testos para que nien siempre acha un bocabulairo fundamental i a las bezes ten de recorrer a la sue criaçon. Stá por fazer ua análeze cuidada de l sou bocabulairo i de la gramática de la sue scrita, mas eilhi tenemos muitos de ls porcessos sintáticos i morfofógicos de l pertués raiano, a que la Pruoba, adonde se criou, pertence anque de modo menos fuorte que noutras aldés de la raia. Todo esto torna ourgiente la publicaçon ls testos de Bernardo Fernandes Monteiro, yá que screbiu mais el solico, ne l seclo XIX, que todos ls outros a outro lhado. Ye sien dúbeda, un nome fundador de la nuossa lhéngua screbida i de la nuossa lhiteratura. L amor que el tenie a la lhéngua mirandesa bei-se ne l trabalho que fizo an fin de sue bida. Parece que se quijo bingar de ls muitos anhos an que andubo por fuora de la sue tierra - quaije to la sue bida -, nun parando de screbir an mirandés ls redadeiros anhos de sue bida.


4. Anque l mais de las obras de Bernardo Fernandes Monteiro nun haba sido publicada, muitas chegórun até nós.

Las obras que penso que puodan ser oureginales fúrun todas publicadas ne l jornal O Mirandez i son:
- "La Despedida" (O Mirandez, nº 33, de 10/10/1895);
- "La mie bida, mulhier" (O Mirandez, nº 34, de 25/09/1895);
- "Deixai casar l rapaç" (O Mirandez, nº 36, de 25/09/1895);
- "L cántaro de Joana" (O Mirandez, nº 38, de 25/09/1895).

Mas la meiorie de las sues obras publicadas son traduçones:
- capítulos I a X de l Abangeilho de San Lucas (Revista de Educação e Ensino, vol. IX, 1994, pp. 152-165, 252-265 e 500-507);
- capítulo VII de l’Eipístola de San Paulo als Coríntios (Revista de Educação e Ensino, vol. IX, 1994. pp. 182-184); L poder de Dius (O Mirandez, nº 35, de 10/09/1895);
- "L Cirujano de l Senhor Abade" (Revista de Educação e Ensino, vol. XI, 1896, pp. 168-176), traduçon de la cuonta de Manuel Ferreira Deusdado O Ciruegião do Senhor Abade;
- "Canciones Populares" (O Mirandez, nº 38, de 25/10/1895);
- uito testos culs abangeilhos de demingo, publicados por Trindade Coelho (O Reporter, nº 1509, 1510, 1512, 1515, 1521, 1526, 1532, 1537, entre 1 de Janeiro e 7 de Fevereiro de 1897);
- "Cantigas Populares" (J. Leite de Vasconcellos, Lições de Philologia Mirandesa, II, pp. 323-325);
- "Cantigas de Sant’Antonho" (id. pp. 328-329);
- soneto de Camões ‘Sete anos de pastor’ (Manuel Ferreira Deusdado, Escorços Transmontanos, 1912, p. 197);
- "Diálogo Mirandês" (José Leite de Vasconcellos an Opúsculos, vol. IV, Coimbra, Imprensa da Universidade, 1929, pp. 714-716).
- "Las trés maçanicas d’ouro" (José Leite de Vasconcellos an Opúsculos, vol. IV, Coimbra, Imprensa da Universidade, 1929, pp. 708-712).


5. Ua redadeira nota subre este outor que tem sido anjustamente squecido i ye pouco balorizado. Las sues obras aguárdan ua publicaçon digna, yá que merece ser un de ls símbolos de la lhéngua mirandesa nesta sue nuoba bida de la scrita. Ende el fui un de ls purmeiros i, de todos, l mais antusiasta.


Amadeu Ferreira
Setembre de 2007

domingo, 9 de setembro de 2007

Amanhai-bos cumo podirdes



Por Fracisco Niebro




Tout ce qui a le visage de la colère et n’élève pas la voix.
(Todo l que ten la cara de la rábia i nun alhebanta la boç)
René Char, Fureur et Mystère

Marie miraba la costielha i sentie las fuorças a arramá-se-le pul carreiron abaixo. Inda nun éran las uito de la manhana i yá s’agradecie la selombra, subretodo apuis dua caminada que nun sabie bien adonde iba a tener. Mais que la calor, aflegie-la aqueilha alfa que le chubie d’andrento, un oupor que le roubaba las poucas fuorças. L coraçon salie-se-le pulas benas de las sienes i la prainada d’urzes bolbie-se-le an miles de pastoricas. Ancandilada, acachou-se a la borda de l rigueirico a lhabar ls uolhos para ber se le serenaba aquel ardor. Nun remansico, anquanto ganhaba fuorças para s’alhebantar, quedou-se a anxalagar ls rumiacos, la mano para un lhado i pa l outro, quaije sin acion. A cada cachico, miraba l piquete por adonde arressaiaba l carreiron.

- Mira, yá tanto se me dá. Nun sou capaç d’aguantar mais. Bai-te i deixa-me quedar.

Falaba debagar, cua boç andeble, sin gana de salir d’andrento. Ageitou l lhenço subre la cabeça i deitou-se a la selombra dua urç, an riba de la yerba yá meio agostada. L modo cumo arramou l cuorpo pul suolo dezie mais que las palabras. Solo ende Ana antendiu que yá nun iba a ser capaç de l’arrincar deilhi.

Calhada cumo la missa, Ana cismaba nun modo de resolber l causo. Staba afeita a assar la manteiga ne l speto, aqueilha mistura de fuorça i resignaçon que la fazie subertir porriba las deficuldades i atalhar siempre: “Tenemos que lhebar la cruç al calbairo”. Mas nunca se bira nua situaçon cumo esta. Por un cachico, arrependiu-se de haber benido. “Tengo que pensar. Há-de haber un modo”, iba repetindo para eilha sola. Até que alhebantou la boç:

- Yá que cheguemos eiqui, nun podemos bolber. Todo se há-de amanhar.

Querie tanto que l’armana sanasse que era capaç de ir até la fin de l mundo cun eilha. Quando oubira falar nun doutor d’Alcanhiças, que scuitaba mui bien las pessonas, resolbiu lhebá-la alhá. Nun sabie adonde era nin cumo habie de passar la raia, mas lhougo se fui a alugar un altemoble. Cun eilhas iba l garotico, yá quaije que ciego “de solo comer patatas, dezien. L rapaç ten falta de bitaminas.” An San Martino l duonho de altemoble çpediu-se, cumo quien pide çculpa: “Buono, you yá nun puodo passar deiqui. Agora teneis que bos amanhar.”

Ana deixou Marie i l garoto sentados nun puial i fui-se a saber dua burra que las lhebara até Alcanhiças. Alhá achou ua tie que s’aperpuso, mas purmeiro abisou-la: “You solo bos puodo lhebar até la marra. Dende palantre teneis que bos amanhar solicas.” Marie an riba la burra, Ana i l nino a pie, alhá fúrun cumo para Belen. Quando chegórun a la marra, la tie repetiu la cumbinaçon:

- Anton, a la tardica eiqui bos aspero. Que Nuossa Senhora de la Lhuç bos ancamine. I picou la burra, anquanto puxaba l lhenço negro para anriba ls uolhos, carregando l lhuito.

Daquel lhado de la marra, un carreironico rumpie la prainada d’urzes arranadas, forradas a patrielhas, que nun zlentában uas de las outras. Nun se bie un germo. “Eiqui debe de ser la fin de l mundo”, pensaba Ana. Agora eilhi staba, perdida naqueilhes outibales, zacracionada, l’armana cumo muorta ambaixo daqueilha urç, i sin saber se habie d’ir al palantre ó al para trás. Apuis de muito maquinar, cumbenciu-se que solo habie ua salida:

- Mira, quedas eiqui cul garoto anquanto bou a Alcanhiças a ber s’acho modo de que te béngan a buscar.

Marie nun le bolbiu repuosta nin calabaça. Amarielha cumo la gualdra, arfaba cula fuorça dun fol de frauga. “Bien grande será la fogueira que tenes andrento”, pensaba Ana al ber l’armana ua selombra de l que fura. Benien-le cachicos de ls sous tiempos de rapazas. De ls quatro armanos solo Marie daprendira a ler, fazendo-se ua grande screbidora de cartas pa to l mundo, duonha de segredos de muita gente. Era la mais nuoba, la nina de todos. L pelo, dun rúcio a zbotar pa l pardo, iba agora sbranquenhando, cuas repas siempre çprendidas de l monho i a caier-le pula cara cumo a tapar las angúrrias, mais fondas que trinta i dous anhos. Até ls uolhos, dun azul de gato, scuro, habien perdido l brilho daqueilha curjidade que siempre andaba cun eilha, até quando, ne l bielho telar armado atrás la puorta, tecie colchas ambuoltas an cantigas. Agora, de cada beç que la iba a ber, dolie-le l coraçon: sentada, las manos cruzadas amriba l mandil, cumo quien reza ua ouracion sin saber a que dius.

Bozes de giente por trás, spertórun a Ana destes pensamientos. Al ber uas ties que passában mais alantre, boziou-le:

- Á ties mulhieres, bós ides para Alcanhiças? Sin asperar pula repuosta cuntinou: you tengo que ir a Alcanhiças, mas nin sei l camino. Se podisse ir cun bós...

- Beni.

- Nun sálades deiqui até que you benga. Tu quedas cun tue mai i nun te pongas a çarandar por ende a modo çarouco.

Dado l recado, botou-se a correr atrás las ties, que cuntinában camino an passo de percion. Anquanto corrie, pensaba: “Dében de ser spanholas, senó íban mais delgeiras”.

Marie alhebantou-se subre l quetobielho quedando a ber Ana a correr i, apuis, ajuntá-se culas ties. Mirou l rigueiro. L’auga agoniaba-la, solo de la ber chena de las mesmas pastoricas que l’antrában puls uolhos. Tornou-se a ancostar ambaixo l’urç sentindo l filho, lhougo al lhado de baixo, a capar l’auga cun lhanchinicas que iba scolhendo ne l rigueiro. Querie eimaginá-lo quando fusse grande, sin eilha ne l mundo, mas nun tenie fuorças para tanto. A cada cachico, benie-le de l stómado un sabor a sangre. L coraçon trabalhaba cula fuorça de l motor dun altemoble. Nun sabie que buolta l’habie de dar al cuorpo: dolien-le todos ls cachicos. Al ampeço, inda le dolie l’alma al ber-se cun pouco mais de trinta anhos i naquel stado. Agora, yá ralas bezes tenie fuorça para pensar nesso. Toda se habie buolto nua spera calhada, que, quando le lhembrában ls filhos, le chubie, abermelhada, a la cara branca, siempre alba cumo bieldre yá smelmado.

- Ah Juan, ajuda-me eiqui a poner-me de pies.

Juan dou-le la manica i amparou-la. Purmeiro puso-se de zinolhos, apuis afirmou ls nuolos de ls dedos acontra l suolo i alhá se puso de pies. L sol batie-le mesmo de frente. Cula mano por riba ls uolhos fui mirando todo al redror, bolbendo-se debagarico. Até adonde la bista alcançaba, un berde rastreiro deixaba adebinar un mundo d’urzes, que pali crecien habie tanto tiempo sin naide mirar por eilhas. Marie sentie todo aquel abandono de seclos a crecer solico, toda aqueilha solidon a antrá-le andrento, a anchí-la por todos ls buraquicos de la piel. Ua solidon que le custaba a aguantar, de pesada. “Naide me puode baler”, pensaba. I lhougo s’arrependie: “Debe de ser por esso que stou siempre a dezir, - bala-me Dius”. Ua risica que le quedaba presa ne ls uolhos i nun chegaba a angurraiar ls beiços era cumo un airico a passar por eilha, deixando-la capaç de sentir l tembrar de l cuorpo. Agora bie bien la urç: staba eilhi. Tornaba al mundo.

- Ah Juan, chube-le a aquel piquete, eilhi anriba a ber se tue tia yá ben.

Juan botou-se a fugir al parriba, dando brincos pul meio las urzes para atalhar camino. Marie aguantou-se de pies solo un tempico, que le pareciu lhargo cumo un die de segada. Quando se tornou a deitar ambaixo la mesma urç, nun zlentában deilha l mesmo arfar, l mesmo sabor a sangre, l mesmo baziu, ls mesmos pensamientos chenos daquel sentimiento de solidon, d’abandono, de star atirada pali, ne l meio daquel mar berde d’urzes, cumo un mundo fuora de l mundo. Sin fuorças para pensar i se defender daquel siléncio, que subertie por riba deilha i la ponie a arfar cada beç cun mais fuorça. “Todo queda loinge deste outibal d’urzes. Até Alcanhiças queda loinge, que fará Lisboua i l Porto i Pertual. Talbeç alhá las urzes nun cóman la tierra”. Sentie agora chubir ua ceçonica i aquel frescor dába-le ua cierta paç, a puxá-la acontra l suolo cumo se la quejira angulhir. “Star andrento la tierra nun debe de ser tan malo cumo esso”. Nin por ua beç pensou an cumo habie chegado eilhi, l que habie ido a fazer i cumo iba a salir. Era cumo se siempre eilhi houbira stado, atirada para ambaixo daqueilha urç, admirada por saber que era ua urç anque an sue tierra nun houbira urzes. I sentie la restrolhada de Juan a saltar porriba las urzes:

- Ah mai, nun se bei a naide.

Quaijeque al mesmo tiempo, sentiu l rugido dun motor.

- Ye ti’Ana, gritou correndo pa l lhado de l rigueiro, i cun eilha ben un tiu cua gorrica. Juan nunca habie ido a la Spanha i tenie curjidade de ber cumo éran ls spanholes, quedando algo zeiludido al ber que l tiu era armanico a todos ls tius que coincie.

Marie tornou a sentir ls delores a tomá-le l cuorpo i ua canseira tan grande cumo se yá houbira andado l camino. I tornaba-le siempre aqueilha gana de quedar eilhi, de que la deixáran ambaixo daqueilha urç, loinge de l mundo, fuora de l mundo. “Solo mie’rmana era capaç de me meter nestas andanças. Nunca dejiste, nunca se queda i acha siempre fuorças i remédio para todo”.

Quando la biu na mesma ampostura an que la habie deixado, Ana lhougo pensou que nun iba a ser fácele lhebar l’armana até al carro. Baliu-le la boç gorda, cumo boziada, de l spanhol:

- Bá, alhebantai-bos.

Marie alhebantou la cabeça i mirou l tiu, un home de ls sous quarenta anhos, atarracadote, cua gorra negra a tapá-le la cabeça yá cul pelo ralo i uas ceinhas spessas nua cara quaije quadrada.

- Chama-se Antonho i ye l duonho de l altemoble que te bieno a buscar. Mira que nun era qualquiera un que traie l carro pa l meio destes outibales. You inda falei cula panadeira a ber se m’amprestaba l burro, mas l filho habie ido cun el por ua carga de lheinha pa rojar l forno.

Ana querie-le cuntar a l'armana que la panadeira le dezira que el era mui bun home i que lhougo s’apuso al camino. “Bamos a buscá-la nin que seia a las cuostas”, habie-le dezido. Mas quando ls sous uolhos parórun ne ls deilha, cumo ne l fondo dun poço, quedou sin coraige pa le dezir algo.

- You nun puodo andar, tornaba Marie.

Mas lhougo l spanhol las spertou cua boç que parecie star siempre a dar ordes:

- Dua maneira ou doutra teneis que benir. Deiqui nun me bou sin bos lhebar.

Agarrou-la i alhebantou-la cun to l geitico. Apuis ancatrapelhou-le l braço porriba de l cachaço, agarrando-le la mano, i passou l outro braço pula cintura deilha.

- Stribai-bos bien a mi, que debrebe bamos a salir deiqui.

Fúrun arressaiando a meia lhadeira, pus l carreiron era mui ampinado. Al fin dun cierto tiempo bolbien, siempre a arressaiar. A cada cachico, Marie preguntaba se inda faltaba muito para chegar al carro, repetindo:

- Deiqui nun passo, deiqui nun passo! Deixai-me quedar porqui! Yá nun aguanto mais!

El nun fazie causo i, cumo se la lhebara al cuolho, mantenie-la bien agarrada pa nun se le scucir. L sudor corrie-le pula tiesta i salira-se-le la fralda de la camisa. A cada cachico tenie que lhimpar l sudor de las manos para que Marie nun se le slubiara. Tardórun ua buona hora a chegar al carro, siempre chubindo, arressaiando, a passo de percion, cula fortaleza de quien ten que cumprir ua pormessa. Cunsante chegórun al carro fui cumo ber a Dius.

Al atrabessar la pracica d’Alcanhiças, Ana daba cun eilha a pensar an cumo todo aqueilho le parecie bielho. Cumo la sue aldé, mas achaba que tenie l’oubrigaçon de nun ser tan bielha aqueilha tierra adonde habien benido al doutor. Até l’eigreija staba culas paredes chenas de patrielhas, cumo las arbles rebielhas. “Adonde you me bin a meter! Se calha anganhórun-me i l doutor bai a resolber tanto cumo l dalhá”, pensou.

Antonho deixou-las a la puorta de l doutor, que solo a las quatro de la tarde ye que las atendiu.

- Ten l stómado alhamado an sangre, cumo la lhama de la rue. Esto ye todo de l coraçon. Cumo benistes parqui cun eilha nesta ampostura? preguntou-le l doutor, anquanto le passaba ua receita cun dues fuolhas chenas.

- Yá mie mai dezie, “un afogado solo quier ber ua silba”.

- Ide mas ye a saber dun doutor an Pertual. Esta mulhier ten que ir para un spital. Que çcanse, pus nin sequiera debie de chubir las scaleiras.

Salírun de l cunsultório yá passaba de las cinco. To la tierra soubo de l causo i nin ls carabineiros tubírun coraige de las prender. L garoto beilaba al meio la pracica a spormentar las alparagatas nuobas. Ambaixo ls arcos, Ana sentiu un nuolo ne l stómado. “Será de star an ayunas ó de tener d’achar maneira de bolber para casa?” Mirou para Marie, sentada nun puial, branca, mui branca, fuora de l mundo. I eilhi, ambaixo las bielhas arcadas de la pracica d’Alcanhiças, sentiu-se pula purmeira beç uorfana dun paíç, dun goberno, uorfana de l mundo. “À certa, cumo nunca you habie pensado nesso!” I anchiu-se dua tristeza tan grande que chegaba até al choro sin lhágrimas, ua soledade que reçumaba de las quelunas bielhas de la praça d’Alcanhiças, ressonando ua boç que yá nun se lhembraba adonde la habie oubido: “Amanhai-bos cumo podirdes.” Nesto, agarrou Marie por un braço i, cumo se fura la cousa mais natural de l mundo, dixo-le:

- Bá, bamos para casa senó faç-se-mos tarde.


[acabado de screbir an 10 de Márcio de 2001 i publicado pula 1ª beç na revista Selecções de BD n.º 31 (2ª série), de Maio de 2001.]




quarta-feira, 5 de setembro de 2007

Las trés maçanicas d'ouro


por Bernardo Fernandes Monteiro




Era ua beç un pai que tenie siete filhos, i nun tenie cun que ls mantener, nien trabalho que les dar. Lhembrou-se de ls ampuntar por esse mundo alantre, pra que fusse cada un porcurar modo de ganhar la bida. Chamou anton ls filhos todos, i dixo-le assi:
- Filhos, you nun tengo que bos dar, i nien sequiera trabalho; i por isso ye neçairo que cada un de bós baia a tratar de la bida, i ganhar pa l sustento, porque you yá stou mui bielho, i nun puodo mais.
Ls rapazes quedórun todos a modo de pensatibos, mas niun deilhes dixo palabra.
Quando chigou la ora de la partida, l pai chamou l mais bielho, i dixo-le assi:
- Bei alhá, filho, qual quieres mais, se la mie bencion, s’un cacho de pan pa l camino.
- Mais quiero l pan, - respundiu l filho.
L pai partiu ua fatila de pan, i dou-la al filho, que se fui.
Chamou depuis l seguinte an eidade, i fizo-le la mesma pregunta, i esse respundiu tamien que mais querie l pan. I respundírun l mesmo ls outros até al sesto.
Bieno depuis l mais nobico, que tenie solo siete anhos; i dixo-le l pai las mesmas palabras:
- Bei alhá, filho, qual quieres mais, se l miu pan, se la mie bencion.
L pequeinho ampeçou a chorar, i respundiu que mais querie la bencion. I l pai botou la bencion al pequeinho, que se fui ambora mui triste.
Salírun ls rapazes, i cada un tomou camino defrente, an cata de trabalho, u d’algun amo pra s’oufrecer. L mais pequeinho, esse, a bien dezir, nun sabie ond’iba, porque nien eidade tenie pra se gobernar, i a las bezes sentaba-se a chorar, yá mui cansado, até que a la boca de la nuite ancuntrou ua mulhier mui bonita, que se bolbiu par’el i dixo-le assi:
- Onde bás, nino?
- Bou a ganhar la bida, bou a serbir un amo, - respundiu l pequeinho.
El anton cuntou-le l que se tenie passado cul pai, i mais culs armanos. I l’aparcida dixo-le assi:
- Tan pequerrico?!
- Quieres tu ajustar-te cumigo?
- Quiero, si, sinhora, - respundiu lhougo l pequeinho.
- I anton quanto quieres ganhar?
- You quanto quiero ganhar? Ye l que me dir!
- Bien, stamos justos! Mas mir’alhá que ténes de me serbir siete anhos, i ne fin dou-te trés maçanicas d’ouro, que ye la suldada. Quieres?
- Quiero, si, sinhora.
L pequeinho fui algun tiempo de trás de l’ama; mas bai senó quando, ls dous desaparcírun n’aire, assi cumo nua nubre de fuogo. L pequeinho nun tenie descunfiado, mas l’ama era Nuossa Sinhora.
Por alhá andou l pequeinho siete anhos, que le parcírun a el siete dies, i ne fin desse tiempo l’ama ampuntou-lo, i dou-le las trés maçanicas de l ajuste.
- Toma! Dá-las a tou pai, i diç-le que ye pra te sustentar cun eilhas i als tous armanos. Mas nun las deias senó a tou pai. Toma cuidado!
L pequeinho fui-se lhougo ambora mui cuntente, muorto por dar al pai las maçanicas que habien de chigar par’el i pa ls outros filhos; i quando yá staba cerca de la casa, ancuntrou dous armanos que tenien yá bolbido mui pobres.
Ls trés ponírun-se anton a cumbersar, i l mais nuobo cuntou als outros la buona alma que tenie ancuntrado, i mostrou-les las trés maçanicas. Ls armanos quedórun ciegos cul brilho de l ouro, i pedírun-le muito al mais pequeinho que les disse a cada un la sue maçanica. Mas el dixo q’era solo pa l pai, i l pai que las repartisse por eilhes cumo quejisse.
An bista disto, cumo l armano nun querie dar las maçanas de buona gana, lhougo alhi terminórun matá-lo, i tirar-las depuis, i, se bien l pensórun, milhor l fazírun: mas qual fui l spanto deilhes, quando bírun que le nun podien arrincar de la mano las maçanicas, inda mesmo depuis de muorto!
Ls dous armanos terminórun anton anterrar l pequeinho, cuidando que l sou crime se nun sabie, porque naide l tenie bido; más dalhi a un més, pouco mais, un pastor, que passa pulhi, i bei ua canha mui biçosa i mui bonita que nacie onde l pequeinho tenie sido anterrado, cortou-la, i fizo ua fraita. Mas bai senó quando, l pastor pon-la na boca, i la fraita ampeça a dezir:
Toca, toca á pastor,
Que mius armanos me matórun
Por mor de trés maçanicas,
I al cabo nun las lhebórun.
L pastor quedou mui spantado cul acuntecido, i fui-se a tener dalhi cun carboneiro a’andaba ne monte a fazer carbon, i cuntou-le l causo. L carboneiro inda mais spantado quedou de la nobidade; i, mal que pega na fraita i se pon a soprar, la fraita q’ampeça lhougo:
Toca, toca, carboneiro,
Que mius armanos me matórun
Por mor de trés maçanicas,
I al cabo nun las lhebórun.
Quedou l carboneiro que nun sabie donde era: i cumo staba de camino par’ir pa l’aldé, i la fraita tenie la bertude de falar, pediu al pastor que le l’amprestasse, a ber s’alhá ne sou lhugar adebinában aqueilho.
Lhebou l carboneiro la fraita pa l’aldé, i lhougo que chigou a casa de l ferreiro, cuntou-le l acuntecido, i mostrou-le-la. L ferreiro pegou na fraita, i, mal se le puso a soprar, ampeça eilha:
Toca, toca, á ferreiro,
Que mius armanos, etc.
A este tiempo antraba na frauga de l ferreiro l pai de l rapazico muorto, que quedou mui admirado quando l ferreiro le cuntou l que dezie la fraita. Pega neilha l bielho, i pon-se a soprar, i la fraita dixo lhougo assi:
Toca, toca, á miu pai,
Que mius armanos, etc.
L bielho fizo-se mui amarielho, i lhembrou-se lhougo que las palabras de la fraita s’ajustában cula sue família. Nessa oucasion antraba na frauga un de ls filhos de l bielho, de ls que yá tenien bolbido, i que benie traier carbon par’aguçar uas ferramientas. L pai parece que l coraçon l’adebinaba, porque, mal l rapaç antrou na frauga, dou-le la fraita pra que la tocasse:
- Toca essa fraita!
Pon-la l rapaç a la boca, na sue buona fé, i la fraita ampeça lhougo:
Toca, toca, miu armano,
Que tu mesmo me mateste
Por mor de trés maçanicas,
I al cabo nun las lhebeste.
L rapaç quedou mui atrapalhado, i biu-se-le lhougo nas cara l sinal de l crime.
Mas, cumo ls filhos de l bielho éran siete, i solo dous ye que tenien bolbido, necitában saber qual era l muorto. Fúrun-se anton deilhi donde al pastor, que les lhebou onde tenie cortado la canha. I scaba, que scaba, mesmo ne sítio nun tardou que aparcisse l cuorpo de l pequeinho, inda cun las maçanicas d’ouro nua de las manos. Por mais sfuorços que alguns fazírun, nun fúrun capazes de le tirar las maçanas; mas, mal que l pai le tocou, lhargou-las lhougo. Biu-se anton que se trataba dun grande milagre; i lhebados a la preséncia de l cadabre ls dous armanos, estes cunfessórun l que tenien passado, i aparciu lhougo la Birge Santíssima, que arrebatou pa l cielo l cuorpo de l pequeinho ne meio dua nubre de fuogo.
Lhougo an seguida la tierra abriu-se, i angulhiu ls dous armanos.



Nota subre esta cuonta de Bernardo Fernandes Monteiro

Apuis dua publicaçon de la bersion desta cuonta popular cuntada por Trindade Coelho i por mi traduzida, apersento hoije la bersion dessa cuonta, screbida por Bernardo Fernandes Monteiro i publicada por José Leite de Vasconcellos an Opúsculos, vol. IV, Coimbra, Imprensa da Universidade, 1929, pp. 708-712. Trascribo la cuonta tal i qual ende stá, an bocabulairo, sintaxe i l mais, solo cula scrita al modo de la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa i sue 1.ª Adenda.Fiç ua acumparaçon cun algun cuidado de las bersiones desta cuonta, la screbida por Trindade Coelho i la que mos deixou Bernardo Fernandes Monteiro. Anque se trate dua cuonta de la tradiçon oural stramuntana, que ambos a dous coincerien zde pequerricos, stou cumbencido que la bersion de l outor mirandés sigue quaije palabra por palabra la de l cuntista de Mogadouro, de tal modo que nun será eisagerado falar dua traduçon cun algues adaptaçones. Os Meus Amores fúrun publicados an 1891, cun 2ª eidiçon an 1895, mas esta cuonta aparece solo an 3ª eidiçon, de 1901. Ye berdade que l testo de José Leite de Vasconcellos ye publicado pula purmeira beç na Revista Lusitana, vol. VII, 1902, i puode parecer pouco tiempo zde la salida de l testo an Os Meus Amores, mas la berdade ye que esta cuonta yá habie aparecido an 1899 ne l jornal Tribuna. I Bernardo Fernandes Monteiro pula cierta tenie ua special atençon al cuntista de Mogadouro, yá que este le habie publicado bários testos de ls Eibangeilhos ne l jornal diário O Reporter [janeiro i febreiro de 1897], traduzidos para mirandés pul scritor mirandés de la Pruoba. Esto stá bien al son deste outor, que fui subretodo un tradutor. Sendo la cuonta popular i del coincida zde pequerrico, nun sentiu necidade de citar l cuntista de Mogadouro, yá que la cuonta era de todos. Tamien Leite de Vasconcellos se lhemita a apersentá-la cumo cuonta popular, sien dezir que ye traduçon, cumo faç cun outra cuonta del na mesma obra [ber p. 720, nota 41]. Assi i todo, las dues bersiones eiqui quédan para quien las quejir acumparar.

segunda-feira, 3 de setembro de 2007

L bafo de Diogo de Teive an Bilachana


Por Fracisco Niebro



Inda l sol nun rumpiu i yá la cidade ampeça a ferber de carroças i bendedores a dar de comer a tanta alma, benida de todas las squinas de l mundo. Ye un die de Janeiro de 1557, daqueilhes an que ua nubrina que mal se bei arrepassa até als uossos, na Lisboua angordada pul comércio de l’Índia. Alheno a todo l spertar de la cidade, un pequeinho grupo de homes çpide-se dun cura que andará puls 45 anhos, anque las angúrrias i l ralo pelo rúcio lo fágan un par de anhos mais bielho. Bai para mui loinje, mais loinje que la fin de l mundo, que naide inda houbira falar ne l nome daqueilha tierra: San Cristóban de Bilachana de Barceosa, bispado de Miranda. Assi i todo, Diogo de Teive, assi se chama l cura, ten un aire sereno i ua risa lhebe, que nien le chega a abrir ls beiços finos, de que nien ls uolhos bibos cunsíguen zarredar ua cierta tristeza. Tristeza que nun le ben de ir para un çterro tan loinje, outra cousa nun fazira an sue bida do que correr mundo, mas de haber sido deixado por quaijeque todos ls amigos que formigában al redror del quando era l grande mestre de l Coleijo de las Artes, an Coimbra, i l pregador de mais nomeada, zde la Ounibersidade a la Capielha Rial.

Anquanto l criado que lo bai a acumpanhar le agarra nas redes de la mula, Diogo de Teive mal oube las palabras cun que ls poucos amigos lo aníman, dezindo-le que bien debrebe há-de tornar. Ls uolhos loinge, cumo pousados nas belas de ls barcos serenos que abáixan l Teijo, Diogo de Teive oube mais ua beç las palabras que l pai, ne l anho yá tan çtante de 1525, tenie el solo 12 anhos, le dixo a la sue salida para Pariç:

- Nun te squeças, l saber ye la raíç de la mais grande nobreza que un home puode alcançar. Busca l saber adonde lo puodas achar, seia adonde fur, que del depende l feturo de l mundo. Bai, miu filho, que esses aires inda nun assópran por esta Braga adonde naciste.

Nunca Diogo de Teive deixara de oubir essas palabras de l pai, i agora, naqueilha manhana frie i húmada de Janeiro, passában-le cumo un cinema todas las tierras i ounibersidades adonde buscara l saber cun tanta gana que mal tenie tiempo de s’afazer a cada sítio: Pariç, Salamanca, Tolosa, Bordéus, Poitiers, Coimbra. Bie bien, agora, las benas azules a saltar de las manos albas i dedos lhargos cun que l grande sábio houmanista André de Gouveia, amigo de l pai, lo recebira an Pariç, un zlhumbramiento que tantos anhos apuis cuntinaba bibo cumo de la purmeira beç.

Ye ua mano fuorte a apertá-le l ombro que lo sperta:

- Diogo, toma este maço de papeles. Essa tierra para adonde bás, toma-la cumo l paraíso que ls nuossos poetas, Hourácio i Bergildo, cantórun cumo la mais grande felcidade a que un home puode chegar. Ende tenerás la tue «aurea mediocritas». Por esso, inche-los de bersos an lhatin, que sabes fazer cumo naide. Quien me dira poder ir cuntigo, caro amigo! Lisboua i Coimbra, a arrebentar dun saber menudo i ambejoso, inda son mui pequeinhas para ti. Cumo siempre, cuntina a saber de l sol, que la nuite yá ampeça a stender porqui la sue selombra frie, adonde nada de nuobo i buono ten campo para medrar.

Ye António Ferreira quien assi le fala, un moço fuorte de sous trinta anhos, mas yá jurista eilustre i poeta que ampeçaba a agarrar nomeada. Diogo de Teive nunca chegará a ler la sue obra percipal, la Tragédia Castro, mas, zde l tiempo an que fura porsor del an Coimbra, sabie que eilhi staba un grande poeta i, subretodo, un bun amigo.

- Lhiebas la mula carregada de lhibros i sei que bás a passar bien l tiempo, mas tamien you te hei de screbir cartas a cuntar cumo ban las cousas porqui. Deixa, que nun faltará portador a lhebar cousas pa l bispo de Miranda, l senhor D. Julian D’Alba. Miranda, çque ten l sou bispo, deixou de ser la fin de l mundo i ten ls uolhos de la Corte an riba deilha, pus ye mais un de ls poucos sítios adonde se puode antrar para bispo.

Quando, a la punta de la rue, se bolbiu para le dezir un redadeiro adius als amigos, Diogo de Teive biu la mano de António Ferreira a acenhar. Inda se bolbiu ua outra beç, mas, an beç de l albar, pareciu-le que era la nuite que abeixaba subre Lisboua. Ende, apertou-se acontra l capote i puxou-le las picadeiras a la mula, anquanto ua tristeza fonda se l’antranhaba até al renhon de l pensar, bien mais fonda do que quando, als doze anhos, deixara la família a camino de Pariç. Para trás quedaba un mundo pequeinho d’ambeijas, que lo habie lhebado a la cadena, acusado de heiresie delantre de l tribunal de l’Anquesiçon. L aprécio que l rei D. Juan III le tenie, assi cumo l Cardeal D. Anrique, Anquesidor Mor, nada mais habien podido fazer que mandá-lo para tan loinje, antregue als cuidados dun amigo, l bispo de Miranda, D. Julian D’Alba. Fui a cunseilho deste i zeiludido de l mundo que se habie feito cura. Era cumo cura que agora iba para Bilachana, adonde las rendas le podien dar ua bida buona i sien muito trabalho.

Era inda la mano de António Ferreira que le parecie acenhar naqueilha manhana de Agosto, ne l piquete a assomar-se pa l Douro adonde questumaba meditar to las manhanas de berano antes de l sol rumper. Habie pouco mais de seis meses que salira de Lisboua, i yá s’afazira a la nuoba bida que lhebaba an Bilachana. Coincie to la giente de la pequeinha aldé i nada le faltaba. Mas habie a dies an que le tornaba aqueilha tristeza que se l’antranhara al salir de Lisboua i solo las arribas de l Douro éran capazes de l’aplaquiar. Nien se bolbiu quando sentiu uns passos a achegar-se, cuidando que era Juan, l pequeinho zagal que passaba horas a oubí-lo falar de l mundo por adonde andara. An pouco tiempo, Juan habie-se tornado l mais grande amigo de Diogo de Teive i por el iba sabendo l que del dezien las pessonas de l’aldé: uns que habie sido castigado pul rei, outros que habie quedado meio boubico de haber studado tanto, outros que era mui rico i fura pali a fazer peniténcia. Todos gustában de l sou feitiu adbertido, amigo de lhonas i caçuadas, anque nien siempre antendíran las sues práticas, chenas de lhatin pul meio i dua fala que le custaba a antender, mas a que s’íban afazendo. Tamien nun antendien las semanadas que passaba por Miranda, sien benir a l’aldé. Mas nun era Juan que iba a tener cun el naqueilha manhana de Agosto.

- Antregórun esta carta, Senhor.

Diogo de Teive stendiu la mano a agarrar la carta. Nó, nun era ua carta de l rei a cumbidá-lo a tornar para Lisboua, que lhougo coinciu la lhetra guapa de l sou amigo António Ferreira, nua dessas cartas que ls poetas daquel tiempo gustában de screbir an berso, a eimitar ls poetas lhatinos. Ampeçaba lhougo por le dezir que staba a cumprir la pormessa que le fazira na çpedida an Lisboua:

«Promiti-te, meu Teive, à tua partida

mil prosas, e mil versos; e em mil meses

ua carta té outra terás lida.»

Lhougo a seguir le diç «romano em Roma, francês c’os franceses». I «bilachanés culs bilachaneses», acrescentou Diogo de Teive, nua risada. Tamien al criado le dou ua risada, mas lhougo l amo lo ampuntou:

- Bai-te a albardar la mula, que a la tardica quiero-me ir a Miranda.

Yá cacho que habie de haber buolto para casa, mas deixou-se quedar a ler la carta, la purmeira que recebie dun amigo de Lisboua. Quedaba a saber que «a nossa sã amisade / nunca esquecida foi, nunca mudada», mas bie que la grande cidade nun habie demudado, que las musas nada querien cun eilha:

«Vai ora então compondo versos graves,

versos doces, e brandos, quais mereçam

parecer ao meu Teive, lá, suaves!


Onde os loureiros, onde as heras creçam,

lá os cerrados bosques, brandas fontes,

as Musas co’as capelas versos teçam.


Amam as castas deosas altos montes,

vales sombrios; não cidades, cheias

d’homens, em que tão poucos há que apontes.»


Diogo nunca fura dado a essas cousas, mas pareciu-le sentir ua lhágrima a querer-a-querer, sien se chegar a çprender, anubrando-le ls uolhos, quando lei:

«Temeria com outros o perigo

de meus tão soltos versos, mas eu t’amo,

eu te honro, douto mestre, doce amigo.


Quantas vezes, saudoso, cá te chamo,

quantas vezes contigo me desejo,

lá à doce sombra dalgum verde ramo!


Ora de cá teu santo ócio lá vejo,

ora por só meu bem cá te queria,

onde meu amor te chama, e bom desejo.


Mais val, amigo, lá um quieto dia

que mil anos, e mil cá inquietos,

donde eu, se tivesse asas, fugeria.»


Sabie-le bien aquel «douto mestre» i «doce amigo». Al modo que iba lendo, la gana de chorar mudaba-se-le an risa cun palabras cumo «santo ócio» i eideias cumo la de querer star an pie del i scapar-se de Lisboua, de adonde el gustarie de nunca haber salido. I aqueilha eideia de que «Pera a saúde, onde mais temperado / o frio inverno...», parece que le traie toda la frialdade que lo atrecira por to l ambierno. Nó, l sou amigo staba fuora de la rialidade i aqueilhas eideias subre l campo, que el iba a copiar a Hourácio i a Bergildo, nada tenien a ber cula sue Bilachana:

«O verdadeiro gosto, o verdadeiro

deleite, é quieto ócio antr’ervas, e águas

em Julho frias, quentes em Janeiro.


Não vês choros alheios, não vês mágoas,

ou tuas, ou dos teus; livre de invejas,

em que cá ardem, como em vivas fráguas.

(...)


Ó bem-aventurados os pastores,

se seus bens conhecessem! A quem dá a terra

à vida mantimento, aos olhos flores!»


Se l sou pequeinho amigo Juan, l zagal de Bilachana, oubira esta de que ls pastores éran la giente mais feliç de mundo, habie de arregalar ls uolhos sin antender nada. Mas acraditarie, cumo siempre, an todo l que l senhor abade Diogo de Teive le dezie.

- Un die hei de te ansinar a ler i a screbir.

- I apuis tamien tengo que ser cura?, preguntaba Juan.

- Nin solo ls curas sáben ler i screbir, respundie-le Diogo de Teive.

- Puode ser, mas you nunca bi outra, arremataba l pequeinho pastor.

Afazira-se a aquel pequeinho pastor, yá sien pai nien mai, spierto cumo las streilhas. Até a ler la carta de l sou amigo António Ferreira le benie a la lhembráncia cumo la mais firme seinha daquel mundo para adonde fura çterrado. La natureza si era tal i qual cumo l sou amigo la manginaba, mas la giente que eilhi moraba rapaba fame i morrie-se cun malinas sien cunta i sien que la guapa natureza podira fazer algo por eilha. El bien querie ansiná-le la doutrina, nessa lhéngua pertuesa que eilhes achában tan stranha, mas a cada passo daba cun outro mundo que falaba culs diuses nas ancruzelhadas, nas rues, nas portaladas i até ne l modo que tenien de fazer las perciones, subretodo quando atrabessában l campo a camino la Capielha de l Santo Albin. Era bien un mundo cheno de diuses, mais do que ls poemas de Hourácio i de Bergildo, un mundo adonde an cada cachico se respiraba un aire sagrado, que esses diuses éran madraços i todo fazien por le anrezinar la bida a las pessonas.

Diogo de Teive quedaba siempre abismado culas arribas, adonde se sentie mais acerca de Dius i capaç de perdonar l’ambeija de ls homes. Anque nunca s’abinturara a abaixar até al riu, sentie-le l scachonar daquel piquete adonde se sentaba, que até las pessonas le ponírun l nome de Peinha de l Cura. Nunca cumo eilhi sentira aquel fuogo que chubie la lhadeira, an Agosto, i ardie an claro ne l burmeilho de las fedigueiras. Staba mesmo a acabar de ler la carta de António Ferreira i yá l sol iba alto, que l checharrar de las tabanielhas até abafaba l spornar de l riu.

«Ali, como dos céus, viva pintura

se mostra. Ó tu ditoso, pois podeste

ir lá só contemplar tal fermosura!»


Mas la pintura que bie ne l cielo sien nubres, dun azul de cegar, nada mais era que un bando de alcaforros na sue ruodra de muorte, yá an Spanha, daquel lhado de l riu. Ls redadeiros bersos de la carta chamórun-lo outra beç a este mundo i a las sues oubrigaçones, mais de scritor que de cura:

«Enquanto assi estás livre, Teive, enquanto

te não chama tua sorte ao que mereces,

cria ao português nome de amor, e espanto,

ledo, e confiado do que em ti conheces.»


Pousou la carta i agarrou outra beç l maço de fuolhas de l lhibro que habie acabado de srebir i, nessa mesma tarde, le querie ir a amostrar al bispo a Miranda. Na purmeira fuolha screbiu la dedicatória a D. Julian D’Alba: «Reverendissimo Episcopo Iuliano Albio regio rerum Sacrarum praefecto maximo». Apuis de acabar de screbir, bieno-le la dúbeda se aquel «maximo» nun serie un eisagero. Mas nó, que D. Julian D’Alba cuntinaba a ser l sou portetor, mas era subretodo l cumpanheiro de cumbersas subre saberes que naide mais parecie antender ou que a mais naide le antressában. Staba bien assi i nun era zagero, que ls carinos que recebimos quanto todo mundo mos arroixa, nun hai nada que los pague.

Lhebantou-se, sacudiu ls morgaços que se le habien agarrado a la roupa, i metiu la papelada toda nas alforjicas que siempre traie cun el. Mirou ua beç mais las arribas i biu l bando de alcaforros a arrodiar acontra este lhado, mas l buldrejon que le sacudiu la spina assossegou-lo, cumo a dezir que staba bibo i bien bibo. Lisboua podie asperar, que aquel clima era mesmo al modo para secar todas las ambeijas que palhi lo habien çterrado. Nien el manginaba que habien de ser siete lhargos anhos, na fin de ls quales nien el serie l mesmo, nien aqueilha giente tornarie a ser la mesma. Esso ye cousa que naide sabe, mas quien fur a Bilachana i s’ancostar a la bielha i abandonada casa de l cura, mesmo al lhado de l’eigreija, talbeç inda sinta l bafo que eilhi quedou hai quaijeque quenhientos anhos. Fui esse bafo l que sentiu ua porsora de pertués de la Scuola Secundaira de Miranda, que splicaba todo l Houmanismo de l seclo XVI als sous alunos solo al redror la figura de Diogo de Teive i de la Carta IV de l 2º Lhibro de las Cartas de António Ferreira, todo acabando por ua bejita a Bilachana de Barceosa. Dízen-me que essa porsora yá nun anda por alhá i le haberan perdido l rastro, habendo até quien jure que nunca chegou a eisistir.

Cuonta screbida an 11 de Setembre de 2005


Nota: Las datas, lhugares i pessonas deste testo son stóricas, menos l pequeinho pastor Juan. Todo l restro nun passa de eimaginaçon. L poema citado ye la «Carta IV», de l lhibro II de las Cartas de António Ferreira, dedicada a Diogo de Teive i que le screbiu quando el staba an Bilachana de Barceosa. La dedicatória feita por Diogo de Teive al bispo de Miranda, D. Julião D’Alba, fui screbida ne l lhibro I de ls sous «Epodon libri tres».